দীপৰ বিলৰ নীৰৱ বিননি আৰু উন্নয়নৰ কুঠাৰঘাত : “তহঁতে মোক মাৰি পেলালি”

দীপৰ বিলৰ নীৰৱ বিননি আৰু উন্নয়নৰ কুঠাৰঘাত : “তহঁতে মোক মাৰি পেলালি”

নীলিম কাশ্যপ বৰঠাকুৰ

গুৱাহাটী মহানগৰীৰ প্ৰাণকেন্দ্ৰস্বৰূপ দীপৰ বিল আজি কেৱল এখন জলাশয় হৈ থকা নাই, ই হৈ পৰিছে মানুহৰ অতৃপ্ত উন্নয়নৰ লালসা আৰু নিৰুপায় প্ৰকৃতিৰ সংঘাতৰ এক কৰুণ নীৰৱ সাক্ষী। যি সময়ত বিশ্বজুৰি জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ ভয়াৱহতাৰ কথা কোৱা হৈছে, সেই সময়তে অসমৰ একমাত্ৰ ‘ৰামচৰ ক্ষেত্ৰ’ হিচাপে স্বীকৃত এই জলাশয়টোৰ পাৰত উন্নয়নৰ যান্ত্ৰিক কুঠাৰৰ শব্দই প্ৰকৃতিপ্ৰেমীৰ কলিজা কঁপাই তুলিছে।

“তহঁতে মোক মাৰি পেলালি“- এই আৱেগিক বাক্যশাৰী কেৱল এজন ব্যক্তিৰ ক্ষোভ নহয়, বৰঞ্চ এয়া দীপৰ বিলৰ আত্মাৰ পৰা নিগৰি অহা এক যন্ত্ৰণাদায়ক আৰ্তনাদ যিটো আজিৰ যান্ত্ৰিক যুগৰ কোলাহলত হয়তো বহুতে শুনা নাই।

দীপৰ বিলৰ গুৰুত্বক কেৱল এক ভৌগোলিক পৰিসীমাৰে জোখাটো অসম্ভৱ। ১৯৫ খনৰো অধিক প্ৰজাতিৰ চৰাইৰ আশ্ৰয়স্থল এই বিলখন গুৱাহাটীৰ পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ এক অপৰিহাৰ্য অংগ। পৰিসংখ্যা অনুসৰি ইয়াৰ জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য ইমানেই চহকী যে ইয়াক ‘গুৱাহাটীৰ হাওঁফাওঁ’ বুলি অভিহিত কৰা হয়।

এই জলাশয়টোৱে কেৱল মহানগৰীৰ বৰষুণৰ অতিৰিক্ত পানীভাগ ধৰি ৰাখি কৃত্ৰিম বানৰ পৰা ৰক্ষা কৰাই নহয়, বৰঞ্চ ই এক বিশাল পৰিমাণৰ কাৰ্বন শোষণ কৰি চহৰখনৰ বায়ুমণ্ডল শীতল কৰি ৰখাত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত গুৰুত্ব লাভ কৰা এই জলাশয়টোৰ পাৰতে হাতীৰ দৰে বিশালকায় বন্যপ্ৰাণীয়ে যুগ যুগ ধৰি বিচৰণ কৰি আহিছে, যাৰ বাবে এই অঞ্চলটো এক সংবেদনশীল কৰিডৰ হিচাপেও চিহ্নিত।

তথাপিও, উন্নয়নৰ অদম্য গতিয়ে আজি সেই গৌৰৱোজ্জ্বল ইতিহাস আৰু প্ৰাকৃতিক সুৰক্ষাক প্ৰত্যাহ্বান জনাইছে। উত্তৰ-পূব সীমান্ত ৰেলৱেৰ দ্বাৰা চলি থকা নতুন ৰেল পথৰ সম্প্ৰসাৰণ আৰু সুউচ্চ ৰেল কৰিডৰ নিৰ্মাণৰ বাবে চলোৱা গছ কটা অভিযানে পৰিৱেশ কৰ্মীসকলৰ চকু সেমেকাই তুলিছে।

চৰকাৰী তথ্য আৰু স্থানীয় সূত্ৰৰ মতে, এই প্ৰকল্পৰ বাবে চক্ৰদৈ-মাটিয়া অঞ্চলৰ প্ৰায় ৪০০ জোপাতকৈও অধিক বিশাল আৰু প্ৰাচীন গছ কাটি পেলোৱাৰ যো-জা কৰা হৈছে। ইয়াৰে বহুতো গছ দশক দশক ধৰি বিলখনৰ পাৰত প্ৰতিৰক্ষাকৰ্মীৰ দৰে থিয় দি আছিল। যদিও ৰেল বিভাগৰ তৰফৰ পৰা হাতীৰ মৃত্যু ৰোধ কৰিবলৈ এই সুউচ্চ কৰিডৰ নিৰ্মাণ কৰাটো এক ইতিবাচক পদক্ষেপ বুলি দোহাৰে, তথাপি প্ৰশ্ন উত্থাপন হয় যে হাতীৰ সুৰক্ষাৰ নামত হাতীৰ বাসস্থান আৰু খাদ্যৰ ভঁৰালস্বৰূপ এই বিশাল গছবোৰ নিঃশেষ কৰাটো কিমানদূৰ যুক্তিসংগত।

গৱেষণামূলক দৃষ্টিৰে চালে দেখা যায় যে গছ কাটি পেলোৱাৰ ফলত দীপৰ বিলৰ পাৰৰ মাটিৰ গঠন দুৰ্বল হৈ পৰিব আৰু খহনীয়াৰ মাত্ৰা বৃদ্ধি পাব। ইয়াৰ উপৰি, এই গছবোৰ আছিল হাজাৰ হাজাৰ থলুৱা আৰু পৰিভ্ৰমী চৰাইৰ বাহ সজাৰ একমাত্ৰ আশ্ৰয়স্থল। এবাৰ এই গছবোৰ কাটি পেলোৱাৰ পাছত যি পৰিৱেশিক ক্ষতি হ’ব, তাক কোটি টকা খৰচ কৰিও হয়তো হাজাৰ বছৰতো ঘূৰাই অনাটো সম্ভৱ নহ’ব।

যি হাতীৰ কথা ভাবি এই উন্নয়নমূলক কাম হাতত লোৱা হৈছে, সেই হাতীজাকৰ বাবে খাদ্য আৰু শীতল ছাঁৰ উৎস এই গছবোৰ নোহোৱা হ’লে তেওঁলোকৰ বিচৰণ ক্ষেত্ৰ সংকুচিত হৈ পৰিব। ইয়াৰ পৰিণতিত হাতী-মানুহৰ সংঘাত কম হোৱাৰ বিপৰীতে মহানগৰীৰ জনবসতিপূৰ্ণ অঞ্চললৈ হাতীৰ আগমন আৰু অধিক বৃদ্ধি পোৱাৰহে সম্ভাৱনা আছে।

প্ৰকৃতি আৰু উন্নয়নৰ মাজত এক সুস্থ ভাৰসাম্য থকাটো অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়। কিন্তু দীপৰ বিলৰ ক্ষেত্ৰত দেখা গৈছে যে উন্নয়নৰ স্বাৰ্থত প্ৰকৃতিক সদায় দ্বিতীয় স্থানত ৰখা হৈছে। বিলখনৰ আশে-পাশে থকা আবৰ্জনাৰ দ’ম, চহৰৰ লেতেৰা পানীৰ প্ৰৱেশ আৰু এতিয়া চৰকাৰী পৃষ্ঠপোষকতাত চলা এই ধ্বংসযজ্ঞই আমাৰ পৰিৱেশ সচেতনতাক কাঠগড়াত থিয় কৰাইছে। দীপৰ বিলৰ কলিজাত আজি যি কুঠাৰঘাত চলিছে, তাৰ বিষ সমগ্ৰ গুৱাহাটী বাসীয়ে অনাগত দিনত অনুভৱ কৰিব লাগিব। উষ্ণতা বৃদ্ধি, জলবায়ুৰ আচৰিত পৰিবৰ্তন আৰু প্ৰাকৃতিক সুৰক্ষাৰ অভাৱত আমাৰ ভৱিষ্যত প্ৰজন্ম এক ভয়ংকৰ সংকটৰ মুখত পৰিব।

দীপৰ বিলৰ অস্তিত্ব কেৱল পক্ষী বা বন্যপ্ৰাণীৰে বিচৰণ ভূমিৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নহয়, ই হাজাৰ হাজাৰ থলুৱা মৎসজীৱী পৰিয়ালৰ জীৱন-জীৱিকাৰ একমাত্ৰ আধাৰ। যুগ যুগ ধৰি বিলখনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি প্ৰায় ১২০০ ৰো অধিক পৰিয়ালে নিজৰ পৰম্পৰাগত জীৱিকা চলাই আহিছে।

যেতিয়াই উন্নয়নৰ নামত বিলখনৰ চৌপাশৰ প্ৰাকৃতিক ভাৰসাম্য বিঘ্নিত কৰা হয়, তেতিয়াই এই দৰিদ্ৰ মৎসজীৱীসকলৰ পেটত কুব পৰা হয়। গছ কটাৰ ফলত বিলৰ পাৰৰ পৰিস্থিতি সলনি হ’লে পানীৰ গুণাগুণৰ পৰিবৰ্তন ঘটে, যাৰ পোনপটীয়া প্ৰভাৱ মাছৰ বংশ বৃদ্ধিত পৰে। গতিকে এই ধ্বংসলীলা কেৱল পৰিৱেশৰ বিৰুদ্ধেই নহয়, এয়া এক বৃহৎ গ্ৰাম্য অৰ্থনীতি আৰু থলুৱা ভূমিপুত্ৰৰ অস্তিত্বৰ বিৰুদ্ধেও এক নীৰৱ যুদ্ধ।

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰেক্ষাপটত চালে দেখা যায় যে দীপৰ বিল ‘চেন্ট্ৰেল এচিয়ান ফ্লাইৱে’ৰ এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ। চাইবেৰিয়া বা উত্তৰ গোলাৰ্ধৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ পৰা হাজাৰ হাজাৰ কিলোমিটাৰ অতিক্ৰম কৰি অহা চৰাইবোৰৰ বাবে ই এক জিৰণি চ’ৰা। এই পক্ষীকুলৰ বাবে বিলখনৰ পাৰৰ বৃক্ষৰাজি আছিল এক সুৰক্ষিত দুৰ্গ।

এতিয়া সেই দুৰ্গৰ দেৱালবোৰ ভাঙি পেলোৱাৰ ফলত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পক্ষী নিৰীক্ষণৰ মানচিত্ৰত অসমৰ স্থিতি দুৰ্বল হৈ পৰিব। গৱেষণাৰ তথ্য অনুসৰি, যি অঞ্চলৰ পৰা প্ৰাচীন গছ কাটি পেলোৱা হয়, সেই অঞ্চললৈ পৰিভ্ৰমী পক্ষীৰ আগমন প্ৰায় ৪০ শতাংশলৈকে হ্ৰাস পাব পাৰে। ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল, আমি কেৱল গছ কটা নাই, আমি বিশ্বৰ জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ এক বিশাল শৃংখল চিঙি পেলাইছোঁ।

পৰিৱেশ বিজ্ঞানৰ দৃষ্টিৰে এই বৃহৎ গছবোৰে অঞ্চলটোৰ এক বিশেষ ‘মাইক্ৰ’-ক্লাইমেট’ বা ক্ষুদ্ৰ জলবায়ু নিয়ন্ত্ৰণ কৰি ৰাখে। গছবোৰৰ অনুপস্থিতিত দীপৰ বিলৰ কাষৰীয়া অঞ্চলৰ উষ্ণতা চহৰৰ অন্য অঞ্চলতকৈ ১ৰ পৰা ২ ডিগ্ৰী চেলচিয়াছ পৰ্যন্ত বৃদ্ধি পোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে। তদুপৰি, এই গছবোৰে বৰষুণৰ পানী শোষণ কৰি ভূমিজলৰ স্তৰ বৃদ্ধি কৰাত সহায় কৰিছিল।

দীপৰ বিলৰ সংৰক্ষণ

CLICK THE LINK ABOVE

এতিয়া গছহীন উদং মাটিয়ে বৰষুণৰ পানী ধৰি ৰাখিব নোৱাৰিব, যাৰ ফলত বিলখনত পলস জমা হোৱাৰ মাত্ৰা দ্ৰুততৰ হ’ব আৰু কালক্ৰমত বিলখনৰ গভীৰতা কমি গৈ ই এক ডৰা পথাৰলৈ ৰূপান্তৰিত হোৱাৰ শংকা বৃদ্ধি পাব। এয়া এক ধীৰ গতিৰ কিন্তু নিশ্চিত বিনাশৰ আগজাননী।

প্ৰকৃত উন্নয়নৰ সংজ্ঞা কেৱল লো আৰু চিমেণ্টৰ বৃহৎ গাঁথনিৰ মাজতে সীমাবদ্ধ থাকিব নোৱাৰে। চৰকাৰী পক্ষই ক্ষতিপূৰণমূলক বৃক্ষৰোপণৰ কথা ক’লেও, এশ বছৰীয়া এজোপা গছৰ স্থান এটা নতুন পুলিয়ে কেতিয়াও ল’ব নোৱাৰে। এখন অৰণ্য বা এটা পৰিস্থিতি তন্ত্ৰ গঢ়ি তুলিবলৈ শতাব্দীৰ প্ৰয়োজন হয়, কিন্তু তাক ধ্বংস কৰিবলৈ লাগে মাত্ৰ কেইঘন্টামান।

দীপৰ বিলৰ পৰা নিগৰি অহা এই আৰ্তনাদে আমাক সোঁৱৰাই দিয়ে যে প্ৰকৃতিৰ অবিহনে মানুহৰ কোনো পৃথক অস্তিত্ব নাই। আমি যদি আজি আমাৰ ৰাজনৈতিক আৰু অৰ্থনৈতিক উচ্চাকাংক্ষাৰ বাবে দীপৰ বিলৰ দৰে এক অমূল্য সম্পদক বলি দিওঁ, তেন্তে ভৱিষ্যতে পানী আৰু অক্সিজেনৰ বাবে হাহাকাৰ কৰিবলগীয়া পৰিস্থিতিৰ বাবেও আমি সাজু থাকিব লাগিব। দীপৰ বিলৰ এই কান্দোন যেন অসমীয়া সমাজৰ প্ৰতিটো সচেতন মনত এক জোকাৰণি হৈ পৰে আৰু ইয়াৰ সুৰক্ষাৰ বাবে এক জনআন্দোলনৰ সৃষ্টি হয়, সেয়াই আজিৰ সময়ৰ আহ্বান।

শেষত ক’ব পাৰি যে দীপৰ বিলৰ বিননি কেৱল এখন জলাশয়ৰ বিননি নহয়, এয়া সমগ্ৰ মানৱ জাতিৰ বিবেকৰ প্ৰতি এক প্ৰশ্ন। যদি আমি আজি একমাত্ৰ ৰামচৰ ক্ষেত্ৰখনক সুৰক্ষা দিব নোৱাৰোঁ, তেন্তে আমাৰ বাবে ‘পৰিৱেশ সংৰক্ষণ’ৰ শ্লোগানবোৰ এক প্ৰহসনতকৈ অধিক একো নহয়।

উন্নয়ন আমাক লাগে, কিন্তু সেই উন্নয়নৰ বিনিময়ত যদি আমি আমাৰ শিপাকে কাটি পেলাওঁ, তেন্তে সেই উন্নয়নৰ কোনো সাৰ্থকতা নাই।

“তহঁতে মোক মাৰি পেলালি” বুলি দীপৰ বিলে কৰা এই মৰ্মান্তিক অভিযোগৰ উত্তৰ আমাৰ ওচৰত আছেনে? নে আমি যান্ত্ৰিকতাৰ মোহত অন্ধ হৈ আমাৰ ভৱিষ্যতটোক নিজ হাতেৰে সমাধিস্থ কৰি আছোঁ? সময় থাকোঁতেই চৰকাৰ আৰু সচেতন ৰাইজে এই ধ্বংসলীলা বন্ধ নকৰিলে দীপৰ বিল হয়তো এদিন কেৱল এখন পাঠ্যপুথিৰ কাহিনী হৈ ৰ’ব।

Mahabahu.com is an Online Magazine with collection of premium Assamese and English articles and posts with cultural base and modern thinking.  You can send your articles to editor@mahabahu.com / editor@mahabahoo.com (For Assamese article, Unicode font is necessary) Images from different sources.