দেশে দেশে ফুটবল

দেশে দেশে ফুটবল

HISTORY OF FOOTBALL

হানিদ ৰঞ্জন ভূঞা

বিশ্বৰ ক্ৰীড়াপ্ৰেমীসকলক যোৱা শতকজুৰি সন্মোহিত  কৰি ৰখা খেলবিধেই হৈছে ফুটবল।

পৃথিৱীৰ  বিভিন্ন প্ৰান্তত সিঁচৰতি ভিন্ন ধৰ্ম-বৰ্ণ, ভাষা-ভাষীৰ অগনণ পুৰুষ-মহিলাৰ হৃদয়ত  ফুটবলে সুকীয়া স্থান দখল কৰি আহিছে।

     ফুটবল নামটো দুটা ইংৰাজী শব্দৰে গঠিত। ফুট (Foot) মানে ভৰি আৰু বল (ball) মানে গোলাকাৰ খেলৰ আহিলা বিধক বুজোৱা হয়। মূলতঃ দুভৰিৰ সঞ্চালনৰ যোগেদি এই খেলবিধ খেলা হয়।

ফুটবল খেলবিধক বুজাবলৈ আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ , কানাডা, অষ্ট্ৰেলিয়া আদি দেশত চকাৰ (Soccer) শব্দৰ ব্যৱহাৰ কৰা পৰিলক্ষিত হয়। আনহাতে  ইংলেণ্ডক প্ৰমুখ্যে কৰি ইউৰোপ, দক্ষিণ আমেৰিকা, আফ্ৰিকা আৰু এচিয়া মহাদেশ আদিৰ দেশসমূহত ফুটবল শব্দটোকে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

     নব্বৈ দশকৰ ফুটবলৰ ক্ৰীড়াজগতৰ এজন প্ৰবাদ পুৰুষ  পেলেৰ ফুটবলৰ সন্দৰ্ভত এক মন্তব্য আছিল এনেধৰণৰঃ “ফুটবল মোৰ বাবে ধৰ্মৰ দৰে। বলটোক মই পূজা কৰোঁ আৰু ইয়াক ভগৱান বুলি গণ্য কৰোঁ। বহুতৰ বাবে ফুটবল গোৰ মৰা সামগ্ৰী। তেওঁলোকক ইয়াৰ আদৰ কৰিবলৈ আৰু ইয়াক এক বহুমূলীয় ৰত্নৰ দৰে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ শিকোৱা উচিত।“ (১)

পেলেৰ উপৰোক্ত ভাষ্যই ফুটবলৰ প্ৰতি তেখেতৰ শ্ৰদ্ধা আৰু অনুভূতিক প্ৰতিফলিত কৰিছিল।

     বিশ্বৰ বিভিন্ন  প্ৰান্তৰ লগতে অসমৰ চহৰ আৰু গ্ৰামাঞ্চলৰ খেলপথাৰসমূহত যোৱা কেইবা দশক জুৰি ফুটবলৰ চৰ্চা অব্যাহত আছে। অসম আৰু উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ গ্ৰাম্য ক্ৰীড়াৰ ক্ষেত্ৰখনত ফুটবল খেলে ব্যাপক জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰি আহিছে। তুলনামূলকভাৱে কম ব্যয়বহুল আৰু অত্যাধিক দৰ্শকক আপ্লুত কৰিব পৰা খেলবিধে অসমৰ জনজীৱনত প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰি আহিছে।

অসম আৰু উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ বহুকেইজন খেলুৱৈক ৰাষ্ট্ৰীয় আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত জিলিকাই  তুলিছিল। তথাপি পৰ্যাপ্ত সুযোগ-সুবিধাৰ পৰা বঞ্চিত হোৱা হেতু সৰহ সংখ্যক প্ৰতিভাৱান খেলুৱৈয়ে ফুটবলৰ ক্ৰীড়াজগতখনৰ পৰা বিদায় ল’ব লগা হয়। অসমৰ গ্ৰামাঞ্চলসমুহত আজিও ফুটবলক কেন্দ্ৰ কৰি উচ্ছাস-উদ্দীপনাৰ হ্ৰাস পোৱা নাই।পুৰুষৰ সমান্তৰালভাৱে মহিলাৰ ফুটবল খেলেও সমাদৰ লাভ কৰি আহিছে।

ফুটবল খেলত সফল হ’বলৈ একোজন যুৱক বা যুৱতীয়ে দীৰ্ঘদিন ধৰি অনুশীলন কৰাৰ প্ৰয়োজন হয়। খেলুৱৈসকলে নিয়মিতভাৱে শাৰীৰিক ব্যায়ামৰ সমান্তৰালভাৱে এক সু-শৃংখল জীৱনশৈলী বজাই ৰখাৰ প্ৰয়োজন আহি পৰে। ফুটবলৰ স’তে  জড়িত খেলুৱৈসকল এক সুস্থ শৰীৰৰ অধিকাৰী হব পাৰে।

     আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত ফুটবলৰ তদাৰকৰ বাবে গঠিত সংস্থা ফিফা (FIFA: Federation International De Football Association)-ৰ দ্বাৰা ফুটবলৰ কেতবোৰ নিয়মাৱলী নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। সেই অনুসৰি ফুটবল প্ৰতিযোগিতাসমূহৰ বাবে প্ৰয়োজন হোৱা আয়তাকাৰ  খেলপথাৰ বা ফিল্ডৰ দৈৰ্ঘ সৰ্বনিম্ন ৯০ মিটাৰ আৰু সৰ্ব্বোচ্চ ১২০ মিটাৰ। আনহাতে প্ৰস্থ সৰ্বনিম্ন ৪৫ মিটাৰ আৰু সৰ্ব্বোচ্চ ৯০ মিটাৰ।

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ৰ ফুটবলৰ প্ৰতিযোগিতাসমূহৰ ক্ষেত্ৰত খেলপথাৰখনৰ  দৈৰ্ঘ সৰ্বনিম্ন ১০০ মিটাৰ আৰু সৰ্ব্বোচ্চ ১১০ মিটাৰ। আনহাতে, প্ৰস্থ  সৰ্বনিম্ন ৬৪ মিটাৰ আৰু সৰ্ব্বোচ্চ ৭৫ মিটাৰ। খেলপথাৰৰ দুয়োমূৰে গললাইনৰ (Goalline) মাজত দুটা উলম্ব খুঁটা বা গলপষ্ট (Goalpost) অৱস্থিত। দুটা গলপষ্টৰ মাজৰ ব্যৱধান ৭.৩২ মিটাৰ। দুটা গলপষ্টৰ সংযোগী ক্ৰচবাৰ (Crossbar) ডাল মাটিৰ পৰা ২.৪৪ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।

      ফুটবলৰ প্ৰতিযোগিতাসমূহ দুটা দলৰ মাজত অনুষ্ঠিত হয়। প্ৰতিটো দলত গলৰক্ষকক সামৰি ১১জনীয়া খেলুৱৈ থাকে। প্ৰতিটো দলে অতিৰিক্ত ৫ জন (সৰ্ব্বোচ্চ)-লৈকে খেলুৱৈ ৰাখিব পাৰে। প্ৰতিপক্ষক দিয়া গলৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি একোটা দল বিজয়ী হিচাপে চিহ্নিত হয়। খেলত ব্যৱহৃত এটা গোলাকাৰ  বলৰ ব্যাসাৰ্ধ  ৬৮ ছেণ্টিমিটাৰৰ পৰা ৭০ ছেণ্টিমিটাৰ। ইয়াৰ ওজন  ৪১০-ৰ পৰা ৪৫০ গ্ৰামৰ ভিতৰত হয়।(২)

      মানৱৰ ক্ৰমবিকাশৰ স’তে ফুটবলৰ বিকাশৰ ধাৰাটো সাঙোৰ খায়। মানৱ জাতিয়ে সম্ভৱতঃ চকাৰ প্ৰয়োগ শিকাৰ পূৰ্বৰে পৰা গোলাকাৰ সামগ্ৰীক আমোদ-প্ৰমোদৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ লৈছিল। হয়তো আদিম মানৱে দুভৰিৰে খোজ কাঢ়িব, দৌৰিব পৰা হোৱাৰে পৰা হয়তো গোলাকাৰ শিল বা কাঠৰ টুকুৰা ভৰিৰে গুৰিয়াই বা হাতেৰে দলিয়াই আমোদ লভিছিল নতুবা নিজৰ বল-বুদ্ধিৰ পৰিচয় দিছিল।

কালক্ৰমত তেওঁলোকে  জন্তুৰ ছাল, ৰবৰ, কাঠেৰে নিৰ্মিত গোলাকাৰ আহিলা সাজি আমোদ ক্ৰীড়াৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ লৈছিল। পৃথিৱীৰ কেইবাটাও প্ৰাচীন সভ্যতাই গোলাকাৰ বল খেলৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰাৰ তথ্য পোৱা যায়। [গোলাকাৰ বল লৈ খেলা খেলসমূহক ইংৰাজীত বলগেম (Ball game) শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। এই শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্ভুক্ত খেলসমূহৰ আওতাত বিশেষতঃ ফুটবল, বাস্কেটবল, ভলিবল, আমেৰিকান ফুটবল আদিৰ উপৰি ক্ৰিকেট, বেচবল, টেনিচ আদিও আহি পৰে।] এইক্ষেত্ৰত  চীনা সভ্যতাৰ অগ্ৰণী ভূমিকা উল্লেখনীয়। চীনৰ  হান ৰাজবংশৰ (Han  Dynasty,  206BC- 09 AD)

ৰাজত্বকালত চুজু (Cuju) বা চু-চু (Tsu- Chu) নামৰ এবিধ খেলৰ প্ৰচলন আছিল।(৩) ‘চু’ মানে ভৰিৰে গোৰ মৰা ‘জু’ মানে চামৰাৰ বল। বিশেষতঃ চুজু মানে ভৰিৰে খেলা বল ( Kick ball)। চুজু খেলবিধত দুডাল ৩০ ফুট ওখ বাঁহৰ খুঁটাত এখন ৰেচমৰ কাপোৰ আঁৰি দিয়া হয়।

ৰেচমৰ কাপোৰখনৰ মাজত ৩০-৪০ ছেণ্টিমিটাৰ ব্যাসাৰ্ধৰ এটা ৰখা হয়। খেলুৱৈসকলে চামৰাৰ বল এটা ভৰিৰে গুৰিয়াই উক্ত ফুটাটোৱেদি সৰকাই দিব পাৰিলে গল হিচাপে ধৰা হৈছিল। খেলত ব্যৱহৃত চামৰাৰ বলটোত চুলি আৰু চৰাইৰ পাখি ভৰাই  প্ৰস্তুত কৰিছিল। চুজু খেলবিধ সম্ৰাটৰ জন্মদিন বা তেনে কোনো ৰাজকীয় অনুষ্ঠানত আয়োজন কৰা হৈছিল। খেলৰ নিয়ম ভংগ হ’লে প্ৰাণদণ্ড দিয়াৰো বিধান আছিল।(৪)

চুজু খেলবিধে উত্তৰ পূৱ এচিয়াৰ অন্যান্য দেশতো প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল।

      অনুৰূপভাৱে জাপানত কেমাৰি নামৰ আন এবিধ খেলৰ প্ৰচলন হৈছিল। প্ৰায় পঞ্চম শতিকামানৰ পৰা জাপানত কেমাৰি (Kemari) নামৰ খেলবিধৰ বিকাশ  ঘটিছিল। কেমাৰি শব্দৰ অৰ্থ হৈছে ভৰিৰে খেলা বল (kick ball)। জাপানত ৰাজকীয়ভাৱে এই খেলবিধ আয়োজন কৰা হৈছিল আৰু এয়া সম্ভ্ৰান্ত শ্ৰেণীৰ মাজতহে সীমাবদ্ধ আছিল।

চীনৰ চুজু খেলবিধ প্ৰতিযোগিতামূলক হোৱাৰ বিপৰীতে জাপানৰ কেমাৰি খেলবিধ প্ৰীতিমূলকৰূপেহে প্ৰাধান্য পাইছিল। এই খেলৰ বাবে ৰাজ-কাৰেঙৰ কাষৰীয়া একোখন বৰ্গাকাৰ  চোতাল নিৰ্বাচন কৰা হৈছিল। চোতালখন সাতৰ পৰা আঠ বৰ্গমিটাৰৰ ভিতৰত আছিল।   চোতালৰ চাৰিটাকোণত একোজোপাকৈ গছক খেলপথাৰৰ সীমা হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল।

কেমাৰি খেলত সাধাৰণতে আঠজন খেলুৱৈয়ে ভাগ লৈছিল। খেলত ব্যৱহৃত বলটো পহুৰ ছালেৰে সজা হৈছিল আৰু ইয়াৰ ভিতৰৰ ভাগ ফোপোলা আছিল।  এই বলবিলাক ২০ ছেণ্টিমিটাৰ ব্যাসাৰ্ধৰ আৰু ওজন ১০০-ৰ পৰা ২০০ গ্ৰাম আছিল। বলটোৰ বাহিৰ ভাগত কণীৰ বীজলেৰে প্ৰলেপ দিয়া হৈছিল। ইয়াৰে কিছুমান বলত মুখত ঘহা পাউদাৰ আঠাৰ সৈতে মিহলাই  সনা হৈছিল। আন কেতবোৰত পাইন গছৰ কাঁইটৰ জুইৰ ধোঁৱা দি হালধীয়া বৰণৰ পৰশ দিয়া হৈছিল।

ধোঁৱা দিয়া বলটো সূৰ্য্যৰ প্ৰতীকৰূপে আৰু বগা ৰঙৰ বলটো চন্দ্ৰৰ প্ৰতীকৰূপে গণ্য কৰা হৈছিল। অনুৰূপভাৱে দুটা পৃথক ৰঙে প্ৰকৃতিৰ দুটা বিপৰীত শক্তি ক্ৰমে য়িঙ (Ying ) আৰু য়াঙ (Yang)-ক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে বুলি বিশ্বাস কৰা হৈছিল।

      মুখ্য খেলুৱৈজনে পাইন গছৰ গুৰিত থিয় হৈ বলটো সতীৰ্থলৈ গুৰিয়াই পঠিয়াই খেলৰ শুভাৰম্ভ কৰে। খেলুৱৈসকলে সোঁ-ভৰিৰে বলটো শূন্যলৈ গুৰিয়াই যিমান পৰলৈকে পাৰে নিজৰ আয়ত্ত্বত ৰখাৰ চেষ্টা কৰে। বলটোক কেইবাৰমান ভৰিৰে গুৰিয়াই অৱশেষত সতীৰ্থ খেলুৱৈলৈ পঠিয়াই দিয়ে।

এইদৰে এজনৰ পিছত আনজনলৈ বলটো সম্প্ৰসাৰিত হৈ থাকে। একোজন খেলুৱৈয়ে যিমানবাৰ বলটোত গুৰিয়াই শূন্যত ৰাখিবলৈ সক্ষম হয়, তাৰ হিচাপ ৰখা হয়। সেই অনুযায়ী এজন বিষয়াই একোজন খেলুৱৈয়ে লাভ কৰা নম্বৰসমূহ নথিভুক্ত কৰি ৰাখে, এই নম্বৰবিলাকক কাজুমাৰি ( Kazumari) বোলা হয়।

      সাধাৰণতে এনেধৰণৰ প্ৰীতিমূলক খেলত জয়-পৰাজয় নিৰ্ণয় নহয়। কিন্তু কিছুক্ষেত্ৰত আঠজনীয়া দুটা দলৰ মাজত প্ৰতিযোগিতা অনুষ্ঠিত হোৱাৰো নজিৰ আছিল। এক ৰাউণ্ডত যিটো দলে সৰ্বাধিক নম্বৰ বা কাজুমাৰি লাভ কৰিছিল সেইটো দলকে বিজয়ী ঘোষণা কৰা হৈছিল। এনে প্ৰতিযোগিতাসমূহক চবুমাৰি (shōbu mari) বোলা হৈছিল।(৫)(৬)

      দশম শতিকাৰ জাপানৰ এগৰাকী লেখিকা চেই চনাগন (Sei Shonagon)-ৰ দ্বাৰা ৰচিত “মাকোৰা ন চচি” (Makura no soshi : Pillow Book) নামত  গ্ৰন্থত  কেমাৰি খেলৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰিলে। একাদশ শতিকাৰ  জাপানৰ আন এগৰাকী লেখিকা মোৰাচাকি চিকিবো (Murasaki Shikibu )-ৰ অমৰ ৰচনা “গেনজি মনগাতাৰি” (Genji Monogatari) বা দ্য টেল অৱ গেনজি (The Tale of Genji)-ত কিমেৰি খেলৰ আভাস পোৱা যায়।

গেনজি নামৰ এজন ৰাজকোঁৱৰৰ জীৱনক কেন্দ্ৰ কৰি জাপানৰ ৰাজকীয় পৰিয়ালৰ ভিতৰচৰাৰ মাজত সংঘটিত এলানি ঘটনা  লেখিকাই উপস্থাপন কৰিছিল। মোৰাচাকি চিকিবোৰ “গেনজি মনগাতাৰি” বা “দ্য টেল অৱ গেনজি“ বিশ্বৰ প্ৰথমখন  উপন্যাস হিচাপে গণ্য কৰা হয়।(৭)

চুজু আৰু কেমাৰিৰ অনুৰূপভাৱে দক্ষিণ এচিয়াৰ মালয় ৰাজ্যসমূহত চেকাব ৰাগা (Sekab Raga) নামৰ আন এবিধ পাৰম্পৰিক বল খেলৰ প্ৰচলন আছিল। চেকাব ৰাগা খেলৰ পৰাই পৰৱৰ্তী সময়ত চেকাপ টাক্ৰ (Sekap Takro) নামৰ খেলবিধ বিকশিত হৈছিল। বৰ্তমান মালায়েচিয়া, চিংগাপুৰ, থাইলেণ্ড, ম্যানমাৰ আদি দেশে এই খেলবিধ চৰ্চা আৰু প্ৰসাৰত অৰিহণা যোগাই আহিছে। ইবিলাকৰ বাদেও বিশ্বৰ কেতবোৰ অন্যান্য প্ৰান্ততো বিভিন্ন ধৰণৰ বলখেলৰ প্ৰচলন আছিল।

ফুটবলৰ ইতিহাসত অন্য এক সংযোজন আছিল মেচ’-আমেৰিকান সভ্যতাৰ কেতবোৰ বিশেষ পৰম্পৰা। দক্ষিণ আমেৰিকাৰ ভূখণ্ডৰ মেচ’-আমেৰিকান সভ্যতাসমূহ আনুমানিক খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২০০০ বছৰৰ পুৰণি আছিল। ইবিলাৰ ভিতৰত মায়া সভ্যতাত পক-তা-পক (Pok-ta-pok) আৰু এজটেক (Aztec) সভ্যতাত  উল্লামলিজটলি (Ullamatzli) নামৰ বলখেল উল্লেখযোগ্য আছিল। মেচ’-আমেৰিকান ৰাজ্যসমূহত ৰাবাৰৰ পৰা প্ৰস্তুত কৰা বলৰ ব্যৱহাৰ হৈছিল।

মায়াসকলে শিলৰ প্ৰাচীৰেৰে আগুৰা ইংৰাজী আই (I) আখৰটোৰ নিচিনা খেলপথাৰৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল। তেনে ক্ৰীড়াভূমিৰ অৱশেষ মেস্কিকোৰ প্ৰাচীন চহৰ চিচেন ইটজা(Chichen Itza)ত পৰিলক্ষিত হয়।খেলুৱৈসকলে প্ৰাচীৰৰ স’তে সংলগ্ন এটা ঘূৰণীয়া শিলৰ আঙঠিৰ ফুটাৰ মাজেৰে বলটো সৰকাব লাগে।এই ক্ষেত্ৰত খেলুৱৈসকলে হাত ভৰিৰ প্ৰয়োগ নকৰাকৈ বাহু, কান্ধ আৰু কঁকালৰ প্ৰয়োগ কৰিব পাৰিছিল।

        চিচেন ইটজাত ত্ৰিছখন বল খেলৰ ফিল্ড আছিল। তাৰে ভিতৰত সৰ্ববৃহৎখন ১৪৯ মিটাৰ দীঘল আৰু আগুৰি থকা দেৱালবিলাক ৮.২ মিটাৰ ওখ আছিল। মায়া সভ্যতাৰ প্ৰায়বিলাক চহৰত বলখেলৰ পথাৰ বা ফিল্ড আছিল।(৮)

        মায়াসকলৰ জনবিশ্বাসত বলটোক সূৰ্য্যৰ প্ৰতীকৰূপে গণ্য কৰা হৈছিল। মায়াসকলৰ দেৱতাৰ বাবে নৰবলি উছৰ্গা কৰা অনুষ্ঠানত দেৱতাৰ সন্তুষ্টিৰ বাবে এনে বল খেলৰ আয়োজন কৰা হৈছিল। খেলত পৰাজিতসকলক বলিশালত উছৰ্গা কৰাৰ নজিৰ আছিল। মায়াসকলৰ মাজত এই খেলক কেন্দ্ৰ কৰি এক   লোককথা প্ৰচলিত আছিল। সেই অনুসৰি দুজন যমজ বীৰ ভ্ৰাতৃ ক্ৰমে হুনাপু (Hunapo) আৰু চাবালনকিউ (Xbalanque) বলখেলৰ যোগেদি মৃত্যুৰ দেৱতাক   কৌশলেৰে প্ৰতিহত কৰিছিল।

দুই ভ্ৰাতৃয়ে পাতালত থকা অৱস্থাত মৃত্যুৰ দেৱতাক অৱজ্ঞা কৰি, কেইবা নিশা ধৰি ৰবৰৰ বলৰ খেলত  ব্যস্ত আছিল। এই কথাত পাতালৰ অপদেৱতাসকল ক্ৰোধিত হৈ হুনাপুৰ মূৰটো ছিঙি খেলৰ বল হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব খোজে। তেতিয়া চাবালনকিউয়ে ভ্ৰাতৃৰ মূৰটো শহালৈ ৰূপান্তৰ ঘটায়। এই কৌশলত অপদেৱতাসকলৰ ধ্যান বিচলিত হোৱাৰ সুযোগতে চাবালনকিউয়ে হুনাপুৰ দেহত বিচ্ছিন্ন  হোৱা মূৰটো পুনৰ সংযোজন কৰি তেওঁক জীৱিত কৰি তোলে।(৯)

      মায়াৰ শাসকসকলে ঐশ্বৰিক প্ৰতিপত্তি আৰু মৃত্যুৰ পিছত স্বৰ্গীয় সুখ লাভ কৰাৰ আশাত খেলৰ মাধ্যমেৰে মৃৰ্ত্যুৰ দেৱতাক পৰাজিত কৰা কাৰ্যক বিশেষভাৱে গুৰুত্ব দিছিল। সেয়ে তেওঁলোকৰ সমাধিত ব্যৱহৃত সাজ-পোচাকত মৃত্যুৰ অপদেৱতাক পৰাজিত কৰা প্ৰতিকাত্মক চিত্ৰ সংযোজন কৰা হৈছিল। তেঁওলোকে পক-তা-পক (Pok-ta-pok) খেলৰ আয়োজন কৰি মৃত্যুৰ হাতোৰাৰ পৰা হাত হৰাৰ আশা কৰিছিল।

    ১৬শতিকাত স্পেনিয়াৰ্ডসকলৰ(Spaniard) আক্ৰমণত মেচ’-আমেৰিকান ৰাজ্যসমূহ ক্ৰমান্বয়ে ধ্বংসৰ গৰাহত পৰিবলৈ ধৰিছিল। তাৰ লগে লগে পৰাম্পৰাগত পক-তা-পক(Pok-ta-pok)ৰ দৰে খেলসমুহৰ চৰ্চাও ম্লান পাৰিল।

    উপৰোক্ত উদাহৰণসমূহৰ পৰা বুজা যায় যে বিশ্বৰ বিভিন্ন সভ্যতাত স্বকীয়ভাৱে ফুটবলৰ দৰে খেলৰ প্ৰচলন আছিল। কিন্তু  ইবিলাকৰ সতে আধুনিক ফুটবলৰ প্ৰত্যক্ষ যোগসূত্ৰ আছিলনে নাই সেয়া বিচাৰ্যৰ  বিষয়। 

 আধুনিক ফুটবলৰ  বিকাশৰ সতে   ইউৰোপৰ  ইতিহাসৰ কেতবোৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায়  জড়িত  হৈ আছে। ইয়াৰ অন্তৰালত গ্ৰীক আৰু ৰোমান সভ্যতাৰ প্ৰভাৱ লক্ষনীয়।

বিশেষতঃ গ্ৰীকসভ্যতাৰ উত্থান-পতনৰ সতে ফুটবলৰ ইতিবৃত্তৰ প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়টো সাঙোৰ খাই আছে। সেয়া আলোকপাত কৰাৰ পূৰ্বে গ্ৰীকসকলৰ বৰ্ণিল ইতিহাসৰ সম্যক আভাস লোৱাটো অতি প্ৰয়োজনীয়।

এসময়ত গ্ৰীকসকলে    বল্কান পেনিনচোলাত অৱস্থিত  গ্ৰীচৰ মুল ভূখণ্ড প্ৰমূখ্যে কৰি, আইজেন সাগৰত সিচৰিত হৈ থকা অসংখ্য সৰু বৰ দ্বীপপুঞ্জ আৰু ভূমধ্য সাগৰৰ ক্ৰীট দ্বীপলৈকে প্ৰভূত্ব বিস্তাৰ কৰিছিল।(১০) গ্ৰীকসকলে যিবিলাক ভূখণ্ডত বাস কৰিছিল অথবা উপনিৱেশ পাতিছিল, সেইবিলাকক সামৰি গ্ৰীচ বুলি অভিহিত কৰা হৈছিল।

গ্ৰীচৰ অন্য এটা নাম আছিল হেলাচ (  Hellas)। বহুক্ষেত্ৰত গ্ৰীচ শব্দই এক নিদিষ্ট ভূ-খন্দৰ সলনি গ্ৰীকসকলৰ সংস্কৃতিকহে প্ৰতিনিধিত্ব কৰিছিল।(১১ )খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৬৮৫ মানৰ পৰা   গ্ৰীকসকল অনেক সৰু বৰ জনগোষ্ঠী বা গোটত বিভক্ত আছিল।

তেওলোকে একো একোখন  নগৰ ৰাজ্য(Citystate)  পৰিচালনা কৰিছিল। এনে গ্ৰীক নগৰকেন্দ্ৰিক ৰাজ্যসমুহক পলেচ (Poleis) বোলা হৈছিল। প্ৰতিটো গ্ৰীক জনগোষ্ঠী বা প্ৰত্যেকখন নগৰৰাজ্যৰ স্বকীয় ভাষা আৰু ৰীতি-নীতিৰ প্ৰচলন  আছিল।  (১২)

 গ্ৰীচৰ ক্লাচিকেল বা ধ্ৰুপদী যূগত (  Classical Age 500 BC to 328 BC )  দৰিয়ান(Doriayan) আৰু ইয়নিয়ান  ( Ionian) নামেৰে দুটা জাতি আটাইতকৈ পৰাক্ৰমী আৰু ঐশ্বৰ্য্যশালী আছিল । দৰিয়ানসকলৰ মুখ্য নগৰৰাজ্য বা পলেচ (Poleis) আছিল স্পাৰ্টা ( Sparta) আৰু সেইসুত্ৰে তেঁওলোক স্পাৰ্টান (Spartan ) হিচাপে জনাজাত হৈছিল।

সেইদৰে ইয়নিয়ান(  Ionian) সকলৰ মুখ্য নগৰৰাজ্য আছিল এথেঞ্চ(  Athens ), সেয়ে ইয়নিয়ান সকলক এথেনিয়ান( Athenian) নামেৰে জনাজাত হৈছিল। দৰিয়ান বা স্পাৰ্টান সকল তুলনামুলকভাৱে অধিক সাহসী আৰু যূদ্ধপ্ৰিয় জাতি আছিল। আনহাতে ইয়নিয়ান বা এথেনিয়ান সকল কলা-সংস্কৃতিৰ প্ৰতি অধিক অনুৰাগী আছিল। দুয়োটা জাতিয়ে পৰস্পৰে পৰস্পৰক প্রতিদ্বন্দ্বী হিচাপে গণ্য কৰিছিল।

অৱশ্যে খ্ৰীঃপুঃ ০৫ ম শতিকাত দুয়োটা জাতিয়ে সন্মিলিত হৈ পাৰস্য সাম্ৰাজ্যৰ আক্ৰমণৰ প্ৰতিহত কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল।(১৩)

উল্লেখযোগ্য যে গ্ৰীচৰ এলফিউছ ( Alpheus) নদীৰ পাৰৰ অলিম্পিয়া( Olympia) নামৰ এক স্থান গ্ৰীকসকলৰ বাবে অতি পৱিত্ৰ আছিল। অলিম্পিয়াত গ্ৰীকসকলৰ প্ৰমুখ্য দেৱতা জিউচৰ(Zeus) সন্মানাৰ্থে  এক বাৰ্ষিক উৎসৱৰ অনুষ্ঠিত হৈছিল। এই উৎসৱৰ সতে সংগতি ৰাখি গ্ৰীকসকলে  কেতবোৰ পৰম্পৰাগত ক্ৰীড়া প্ৰতিযোগিতাৰ আয়োজন কৰিছিল।উক্ত ক্ৰীড়া উৎসৱত সকলো গ্ৰীক ৰাজ্যই ভ্ৰাতৃত্ববোধ আৰু ঐক্যৰ বাৰ্তাৰে সমবেত হৈছিল।

খ্ৰীঃপুঃ ৭৭৬  মানৰ পৰা পোনপ্ৰথমে নিৰ্দ্ধাৰিত দিন অনুসৰি অলিম্পিয়াৰ খেল ধেমালিসমুহ  অনুষ্ঠিত হৈছিল। প্ৰথম অৱস্থাত  ২০০য়াৰ্ডৰ (Yard) ( ১৮৮.৮৮ মিটাৰ)  পৰিধি  অতিক্ৰম কৰা দৌৰৰ প্ৰতিযোগিতা অনুষ্ঠিত হৈছিল। বিজয়ী সকলক অলিম্পিয়ান ভিক্টৰ ( Olympian Victor) বা বিজয়ী ঘোষণা কৰা হৈছিল।

 সময় বাগৰাৰ লগে লগে অলিম্পিয়াত মুষ্টিযূদ্ধ( Boxing), মালযুঁজ( Wrestling), জাপমৰা(Longjump),যাঠি দলিওৱা(Javelin throw),ঘোঁৰাদৌৰ (Horse race),ঘোঁৰাই টনাৰথৰ প্ৰতিযোগিতা(Chariot race) আদি খেল সন্নিৱিষ্ট হব ধৰিছিল। ঘোঁৰাই টনা ৰথৰ প্ৰতিযোগিতাসমুহ সম্ভ্ৰান্ত গ্ৰীকসকলেহে উপভোগ কৰিব পাৰিছিল। অলিম্পিকৰ ক্ৰীড়াভূমিত অনুষ্ঠিত খেলসমুহত হিংস্ৰ আচৰণ পৰিহাৰ কৰা হৈছিল।

এই প্ৰতিযোগিতা সমুহত কেৱল গ্ৰীকসকলেহে ভাগ লব পাৰিছিল ।  অলিম্পিক গ্ৰীক ৰাজ্যসমূহৰ মাজত সম্প্ৰীতি আৰু গ্ৰীক জাতীয়তাবোধৰ প্ৰতীকৰূপে পৰিগনিত হৈছিল। অলিম্পিয়াৰ এই উৎসৱেই পৰৱৰ্তী কালত (১৯শতিকাৰ শেষৰ ফালে) বিশ্ববাসীক  অলিম্পিক ক্ৰীড়া প্ৰতিযোগিতা(Olympic Games)  অনুষ্ঠিত কৰিবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল। (১৪)

গ্ৰীকসকলৰ মাজত  ইতিমধ্যে উল্লেখ কৰা অলিম্পিয়াৰ প্ৰতিযোগিতা সমুহৰ উপৰিও গোলাকাৰ বল লৈ খেলা কেতবোৰ আমোদজনক খেলৰ প্ৰচলন আছিল। তাৰে ভিতৰত এপিস্কাইৰ’ছ (Episkyros) নামৰ এবিধ খেল  গ্ৰীচৰ স্পাৰ্টানসকলৰ মাজত জনপ্ৰিয় আছিল। প্ৰাচীন গ্ৰীচৰ স্পাৰ্টা ৰাজ্যত এটা গোলাকাৰ বলক কেন্দ্ৰ কৰি দুটা দলৰ মাজত এনে প্ৰতিযোগিতাৰ আয়োজন হৈছিল।

উক্ত খেলত খেলুৱৈৰ সংখ্যা বা নীতি নিয়মৰ ক্ষেত্ৰত বিশেষ বাধ্য বাধকতা নাছিল। পৰস্পৰ দুটা দলৰ মাজত এটা বলক কেন্দ্ৰ কৰি টনা আজোৰা, হতাহতিৰ দৰে কাৰ্য্যৰ সমাহাৰ ঘটিছিল। ফলত এপিস্কাইৰ’ছ খেলৰ ক্ৰীড়াভূমি এক ৰনভূমিলৈহে ৰূপান্তৰিত হৈছিল।

উল্লেখযোগ্য যে স্পাৰটান সকলক বক্সিঙ(Boxing)ৰ জন্মদাতা হিচাপে গন্য কৰা হয়।  স্পাৰটানসকলে বক্সিঙ বা মুষ্টিযুদ্ধ আৰু প্ৰেঙক্ৰেচন (Pankration) বা মল্লযুদ্ধৰ কৌশল মুক্তভাৱে এপিস্কাইৰছ খেলত প্ৰয়োগ কৰিছিল।

খেলুৱৈসকল আঘাতপ্ৰাপ্ত হোৱাটো তেনেই সাধাৰণ ঘটনা আছিল।  হাত ভৰি উভয়ৰে প্ৰয়োগ হোৱাত বাবে এপিস্কাইৰছৰ খেলৰ আধুনিক সময়ৰ ফুটবলতকৈ   ৰাগবী(Rugby) খেলৰ সতেহে  সামঞ্জস্য আছিল হয়তো।(১৫) তদুপৰি স্পাৰ্টানসকলৰ এই হিংস্ৰ খেলবিধ অলিম্পিয়াৰ ক্ৰীয়াভূমিত স্থান পাইছিল নে নাই তাৰ সঠিক তথ্য পোৱা নগ’ল। 

প্ৰাচীন  স্পাৰ্টান সকলৰ মাজত প্ৰচলিত পৰম্পৰাগত খেল ধেমালিসমুহৰ নীতি-নিয়ম গ্ৰীচৰ অন্যান্য ৰাজ্যসমুহৰ তুলনাত যথেষ্ট কঠোৰ আছিল। স্পাৰ্টানসকলে এই খেলসমুহ নিয়মিতভাৱে সামৰিক অনুশীলনৰ অংশ হিচাপেহে চৰ্চা কৰিছিল।  একোজন স্পাৰ্টান যূৱকে  শিশু অৱস্থাৰ পৰাই পৰিয়ালৰ পৰা নিলগত একোটা সমজুৱা প্ৰশিক্ষণকেন্দ্ৰতথাকি বিভিন্ন সমৰ কৌশল  আয়ত্ব কৰিব লগা হৈছিল।

স্পাৰ্টা চহৰত আগষ্ট-চেপ্তেম্বৰ মাহত এপল(Apollo) দেৱতাৰ সন্মানত কৰ্ণইয়া (Karneia)নামৰ এক উৎসৱ অনুষ্ঠিত হৈছিল। এই উৎসৱ ন(৯)দিন ধৰি চলিছিল । যত    স্পাৰ্টানসকলৰ সকলো ফৈদে  বিভিন্ন ক্ৰীয়াৰ কলা-কৌশল, শাৰীৰিক বল-বিক্ৰম আৰু যূদ্ধৰ কুচকাৱাজ পদৰ্শন কৰিছিল।

স্পাৰ্টানসকলৰ  দৰে গ্ৰীচৰ অন্যান্য চহৰসমুহতো সুকিয়াকৈ খেল ধেমালিৰ আয়োজন হৈছিল। এই অনুশীলন সমুহৰ প্ৰধান উদেশ্য আছিল নাগৰিক সকলক শাৰীৰিকভাৱে সুস্থ সবল কৰা আৰু প্ৰয়োজন সাপেক্ষে ৰণাংগনৰ বাবে সাজু কৰি ৰখা।(১৬)

 গ্ৰীকসকলৰ মাজত প্ৰচলিত উগ্ৰ খেলসমুহৰ  ভিতৰত  স্পাৰ্টানসকলৰ এপিস্কাইৰ’ছ খেলবিধ অন্যতম আছিল ।হয়তো পৰৱৰ্তী সময়ত এই খেলবিধে অন্যান্য গ্ৰীক ৰাজ্যসমূহৰ মাজতো প্ৰসাৰ লাভ কৰিছিল আৰু তাৰ কেতবোৰ সভ্য সংস্কৰণো বিকশিত হৈছিল। খ্ৰীষ্টীয় ২য় শতিকাৰ গ্ৰীক পন্দিত জুলিয়াছ পলোক্সৰ লেখাত গ্ৰীকসকলৰ মাজত প্ৰচলিত  গোলাকাৰ বল লৈ খেলা বিভিন্ন ধৰনৰ খেলৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰিছিল।

পলোক্সৰ তথ্যৰ ভিত্তিত এপিস্কাইৰ’ছৰ  এক সভ্য সংস্কৰণ শিশু বা চেমনীয়াসকলৰ মাজত প্ৰচলিত হোৱাৰ উমান পোৱা যায়। চেমনীয়াসকলৰ মাজত প্ৰচলিত এপিস্কাইৰ’ছ (Episkyros) খেলবিধত হিংস্ৰতা পৰিসাৰ কৰা হৈছিল। এই এপিস্কাইৰ’ছ খেলবিধ এফিবাইক  (Ephibike) নামেৰেও জনাজাত হৈছিল।

এই খেল দুটা দলৰ মাজত অনুষ্ঠিত হয়। একোখন আয়তাকাৰ খেলপথাৰৰ সোমাজত শিলৰ টুকুৰাৰে এডাল ৰেখা টানি দুভাগত বিভক্ত কৰা হয় । খেলবিধত এটা দলে আনটো দললৈ হাতেৰে সৰু বল এটা দলিয়ায় আৰু প্ৰতিপক্ষই বলটো শূন্যতে থাপমাৰি ধৰি পুনৰ দলিয়াই পঠিয়ায়। 

 পলোক্সৰ বিৱৰণ অনুসৰি প্ৰাচীন গ্ৰীচত গোলাকাৰ বল লৈ খেলা আন কেইবিধমান খেল হৈছে ক্ৰমে ফেনিন্দা(Pheninda) , এপ’ৰহেক্সিক্স (Aporrhaxix), আউৰনিয়া(Ourania), এফেড্ৰিজমছ( Ephedrismos) ইত্যাদি। গ্ৰীকসকলে বল বা গোলাকাৰ বস্তুক বুজাবলৈ স্পেহাইৰা (Sphaira) শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰিছিল। তেঁওলোকে কেইবাপ্ৰকাৰৰ বল আমোদ প্ৰমোদৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিছিল। (১৮)(১৯)

তাৰে ভিতৰত হাৰপচটন(Harpaston)নামৰ সৰু বলবিধ সাজিবলৈ চামৰা আৰু ঘোঁৰাৰ কেশৰ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। আন কেতবোৰত বল চামৰা বা কাপোৰৰ টোপোলাত বালি, মাটি, আটা, ওল, ঘোঁৰাৰ কেশৰ, পাখি, ফটা কাপোৰ ভৰাই প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল।  গ্ৰীকসকলে কেতবোৰ ডাঙৰ আকাৰৰ বল ষষ্টভুজ আকাৰৰ চামৰা চিলাই  সাজিছিল। তাৰ ভিতৰত বায়ুভৰ্তি জন্তুৰ মূত্ৰাশয় সুমুৱাই দিছিল। বলবিলাকত ৰঙা, নীলা বা সোণালী আদি ৰঙ সানি আকৰ্ষণীয় কৰি তোলা হৈছিল।

সম্ভৱতঃ এয়াই আধুনিক ফুটবলটোৰ  প্ৰাৰম্ভিক স্বৰূপ আছিল ।(২০)

গ্ৰীচ দেশত উদ্ধাৰ হোৱা কেতবোৰ পুৰাতাত্বিক সমলে প্ৰত্যক্ষভাৱে প্ৰাচীন এপিস্কাইৰ’ছ খেলৰ ঐতিহাসিক সাক্ষ্য প্ৰদান কৰে।খ্ৰীঃপুঃ ৫১০ ৰ  এখন মাৰ্বলৰ ফলক গ্ৰীচ দেশৰ এথেঞ্চ চহৰৰ এক সংগ্ৰাহালয়ত ( National Archaeological Museum, Athens, Greece) সংৰিক্ষত  হৈ আছে। উক্ত ফলকৰ ৰিলিফত ছজন যূৱকে এপিস্কাইৰ’ছ খেলা এলানি মুৰ্তি খোদিত হৈ আছে। (২১)

একেটা সংগ্ৰাহালয়তে  এজন এপিস্কাইৰ’ছ খেলুৱৈৰ মূৰ্তি সম্বলিত  আন এক মাৰ্বলৰ ফলক(খ্ৰীঃপুঃ ৪০০-৩৭৫) সংৰক্ষিত হৈ আছে। 

উক্ত ফলকত এজন খেলুৱৈয়ে নিজৰ সোঁ ভৰিৰ উৰুত এটা বল ভাৰসাম্য ৰথাই থোৱা এক ৰিলিফ পৰিলক্ষিত হয়।ফলকখন এথেঞ্চৰ চহৰৰ ওচৰৰ পিৰাওচ(Piraeus) নামৰ ঠাইৰ এক সমাধীৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰা হৈছিল।(Www.namuseum.gr) ফলকত খোদিত বলটো ফলিচ(Folis) বোলা হৈছিল, ইয়াৰ আৱৰণটো চামৰাৰ আৰু ভিতৰৰ অংশটো  বায়ুভৰ্তি জন্তুৰ মূত্ৰাশয়ৰে প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল বুলি অনুমান কৰা হয়। (২২) 

মূৰ্তিটো প্ৰত্যক্ষ কৰিলে ধাৰণা হয় সেয়া অকালতে মৃত্যুমুখত পৰা এক যূৱ খেলুৱৈৰ  স্মৃতিসৌধৰ( Tombstone) অংশ আছিল। হয়তো জীৱিত অৱস্থাত ফুটবল বা এপিস্কাইৰ’ছৰ প্ৰতি মৃতকৰ তাড়নাৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি আত্মীয়সকলে সেয়া আটোমটোকাৰিকৈ সাজি দিছিল। নিতান্তই এনেবোৰ পুৰাতাত্বিক সমলে প্ৰাচীন গ্ৰীকসকলৰ ক্ৰীয়াৰ প্ৰতি থকা শ্ৰদ্ধাক প্ৰতিফলিত কৰে। 

      উপৰোক্ত ঐতিহাসিক তথ্যসমুহৰ ভিত্তিত গ্ৰীকসভ্যতাৰ ক্ৰীয়াভুমিত বিকশিত হোৱা এপিস্কাইৰ’ছ খেলবিধেই আধুনিক ফুটবলৰ পূৰ্বসূৰী বুলি প্ৰাচাত্যৰ গৰীষ্ঠসংখ্যক গৱেষকে  মতপোষন কৰে ।

গ্ৰীক সভ্যতাই এপিস্কাইৰ’ছ বা ফুটবলৰ বীজ অংকুৰণৰ বাবে এক অনুকুল পৰিৱেশ প্ৰদান কৰিছিল। এতিয়া প্ৰশ্ন হয়এই খেলবিধে  গ্ৰীচৰ মূল ভূখন্দৰ পৰিধি নেওচী সুবিশাল গ্ৰীক সাম্ৰাজ্যৰ অন্যান্য প্ৰান্তলৈ বিয়পি পৰিছিল নেকি? আপাতদৃষ্টিত ইয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্য উত্তৰ দিয়াটো সম্ভৱনহয়। তথাপিও ইতিহাসে এনে তথ্যৰ সম্ভেদ বহন কৰিছেনেকি , সেয়া সাংক্ষেপে পৰ্য্যালোচনা কৰা হঁওক।

 খ্ৰীঃপুঃ ৪৩১ৰ পৰা খ্ৰীঃপুঃ ৪০৪লৈকে গ্ৰীচৰ দুখন প্ৰধান ৰাজ্য ক্ৰমে স্পাৰ্টা আৰু এথেন্সৰ মাজত  এলানি গৃহযূদ্ধৰ সুত্ৰপাত হৈছিল। দোয়োখন ৰাজ্যই চুবুৰীয়া অন্যান্য গ্ৰীক ৰাজ্যবোৰৰ সৈতে স্বকীয়ভাৱ  সংঘৱদ্ধ কৰি দুটা পৃথক সন্মিলিত শক্তিলৈ ৰূপান্তৰীত হৈছিল। উভয় পক্ষয় পৰস্পৰৰ বিৰুদ্ধে ৰণাংগনত জপিয়াই পৰিছিল।

প্ৰাৰম্ভিক যূদ্ধসমুহত স্পাৰ্টানসকলে এথেন্সক পৰাভূত কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। যদিও এয়া চিৰস্থায়ী নহ’ল। এথেন্সবাসীয়ে একত্ৰিত হৈ স্পাৰ্টান সকলৰ শাসন ওফৰাবলৈ সক্ষম হৈছিল। (২৩)

স্পাৰ্টান আৰু এথেনিয়ান  সকলৰ কোনেও গ্ৰীক ৰাজ্যসমুহক একত্ৰিত কৰাত সম্পূৰ্ণভাৱে সফল হব পৰা নাছিল।গৃহযূদ্ধৰ অন্ততঃ স্পাৰ্টা আৰু এথেন্সক চেৰ পেলাই মেচিডোনিয়া( Macedonia ) নামৰ এখন সৰু ৰাজ্যৰ উত্থান ঘটিছিল।

সেইসময়ৰ এথেন্স আৰু স্পাৰ্টাৰ বাদেও গ্ৰীচৰ অন্যান্য নগৰ ৰাজ্যসমুহ(Poleis)হৈছে মেচিডোনিয়া (Macedonia) ,  থেবেচ(Thebes) , থেচেলি (Thessaly) , এপিৰাচ (Epirus), চালচেদিয়ান লিগ(Chalcidian League) , Arcadia (আৰ্কেদিয়া) আৰু বয়েঅচিয়া ( Boeotia ) আদি।  মেচিডোনিয়া ৰাজ্যৰ ৰজা ফিলিপ ২য়ৰ (ৰাজত্ব খ্ৰীঃপুঃ ৩৫৯-৩৩৬) ৰাজত্বকালত মেচিডোনিয়া ৰাজ্য শক্তিশালী হৈ উঠিছিল।(২৪)

গৃহযূদ্ধৰ সময়ত মেচিডোনিয়াই স্পাৰ্টানসকলৰ পক্ষত যোগ দিছিল।  স্পাৰ্টান আৰু এথেনিয়ান সকলৰ শক্তি হ্ৰাসপোৱাৰ সুযোগতে মেচিডোনিয়া ৰাজ্যই চুবুৰীয়া ৰাজ্যসমহক বলপ্ৰয়োগ কৰি কিম্বা কুটনৈতিক কৌশলেৰে পৰাভূত কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল।(২৫)

 স্পাৰ্টাক বাদ দি গ্ৰীচৰ প্ৰায়বোৰ ৰাজ্য মেচিডোনিয়া ৰাজ্যৰ অধীন হৈছিল। ফিলিপ ২য়ৰ মৃত্যুৰ পিছত তেঁওৰ পুত্ৰ মহাবীৰ আলেকজেণ্ডাৰে (Alexander the great) মেচিডোনিয়াৰাজ্যৰ ৰাজসিংহাসন অধিকাৰ কৰে। অতি কমবয়সৰে পৰা অদম্য সাহস আৰু ৰণনিপুনতাৰ পৰিচয় দিয়া আলেকজেণ্ডাৰে গ্ৰীক ৰাজ্যসমুহক একত্ৰিত কৰি এক বিশাল সেনাবাহিনী গঠন কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল।

খ্ৰীঃপুঃ ৩৩৩ত  আলেকজেণ্ডাৰৰ নেতৃত্বত গ্ৰীক সকলে চিৰবৈৰী পাৰ্চীয়ান (Persian) সকলক ইচুচ(Issus) নদীৰ পাৰত হোৱা ৰনত পৰাজিত কৰিবলৈ সক্ষম হয়। পাৰস্যৰ(Persia) সম্ৰাট দৰিয়াচ ৩য় (DariusIII) আলেকজেণ্ডাৰৰ পৰাক্ৰম দেখি  পলায়ন কৰিছিল ।(২৬)

আলেকজেণ্ডাৰে পাৰস্য জয় কৰি  মিচৰ বা ইজিপ্ত , চিৰিয়া বা বেবিলন, গান্ধাৰ (বৰ্তমানৰ আফগানিস্তান  আৰু বেলুচিস্তান),আৰু  প্ৰাচীন ভাৰতবৰ্ষৰ সিন্ধু উপত্যকাৰকেতবোৰৰাজ্যত বিজয়  সাৱ্যস্থ কৰিছিল। আলেকজেণ্ডাৰে এখন বিশাল গ্ৰীক সাম্ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল।   বিজিত  জাতিসমুহৰ  সতে গ্ৰীকসকলৰ বৈবাহিক সম্বন্ধ স্থাপন কৰা আৰু গ্ৰীক ভাষা-সংস্কৃতিৰ প্ৰসাৰৰ ক্ষেত্ৰত আলেকজেণ্ডাৰে গুৰুত্ব দিছিল।

তেওৰ প্ৰচেষ্টাত ইজিপ্তৰ আলেকজেন্দ্ৰিয়াৰ  চহৰত গ্ৰীক আৰু মিচৰীয় সভ্যতাৰ সংমিশ্ৰণ ঘটিছিল। ৩২৬খ্ৰীঃপুঃত  সংঘটিত হাইডাস্পেছৰ(Hydaspes)  যুদ্ধত  পাঞ্জাৱৰ পুৰু(Porus) ৰজা  পৰাজিত হৈছিল, কিন্তু এই যুদ্ধত আলেকজেণ্ডাৰৰ গ্ৰীক সেনাবাহিনীয়েও যথেষ্ট ক্ষতিৰ সন্মুখীন হৈছিল। ইতিমধ্যেপ্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ আৰু নৰিয়াত পৰিঅসংখ্য গ্ৰীক সৈন্যৰ মৃত্যু ঘটিছিল।যাৰ ফলত গ্ৰীক সেনাবাহিনীৰ মনোবল ভাগি পৰিছিল আৰু গৃহভূমিলৈ উভতি যাবলৈ তেঁওলোক বিয়াকুল হৈ পৰিছিল।

গ্ৰীক সেনাবাহিনীৰ বিদ্ৰোহ আৰু শক্তিশালী মগধ ৰাজ্যৰ সমৰসজ্জাৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি অনিচ্ছা স্বত্বেও  সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষ জয় কৰাৰ আশা পৰিত্যাগ কৰি, আলেকজেণ্ডাৰে গৃহভূমিলৈ পত্যাৱৰ্তন কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়। ইতিহাসৰ তথ্যনুসৰি আলেকজেন্দাৰে ওভতনি যাত্ৰাৰ পুৰ্ব্বে বিজয় স্মাৰক হিচাপে হাইফাচিচ( Hyphasis) নদীৰ পাৰত  গ্ৰীক দেৱ-দেৱী সকলৰ সন্মানাৰ্থে ১২টা বিশাল বেদী নিৰ্মাণ কৰিছিল।

হাইফাচিচ(গ্ৰীক) নদীখনৰ সংস্কৃত ভাষাত “বিপাসা” নামেৰে আৰু বৰ্তমান এই নদীখনক বিয়াছ (Beas) নামেৰে জনা যায়। বিয়াছ নদীখনে হিমাচল প্ৰদেশ আৰু পাঞ্জাৱ ৰাজ্যৰ মাজেৰে বৈ আহিছে। আলেকজেণ্ডাৰে জিউচকে প্ৰমুখ্যে কৰি ১২জন গ্ৰীক  দেৱ-দেৱীৰ বেদীত বলি বিধানেৰে পূজা আগবঢ়াইছিল। লগতে তেও নিজৰ সেনাবাহিনীৰ আমোদ প্ৰমোদৰ বাবে গ্ৰীচৰ  অনুকৰণত খেল ধেমালিৰ আয়োজন কৰিছিল।

উক্ত অলিম্পিক উৎসৱত নিতান্ত্যই পৰম্পৰাগত জিমনাষ্টিক আৰু ঘোঁৰা দৌৰ প্ৰতিযোগিতা আদি  অনুষ্ঠিত হৈছিল। আনহাতে উক্ত অনুষ্ঠানত গ্ৰীকসকলৰ মাজত ইতিমধ্যেই জনপ্ৰিয় হৈ পৰা এপিস্কাইৰ’ছ (Episkyros) ৰ দৰে বলগেম সমুহৰ প্ৰদৰ্শন হোৱাৰ সম্ভাৱনা নথকা নহয়।আপাতদৃষ্টিতখ্ৰীঃপুঃ ০৪শতিকাতেগ্ৰীকসকলৰ ক্ৰীড়া পৰম্পৰাৰ সতে প্ৰাচীন ভাৰতবাসী পৰিচিত হৈছিল ।

এই সন্দৰ্ভত অধিক  তথ্যৰ উদঘাটন হ’লে, এয়া প্ৰাচীন ভাৰতবৰ্ষৰ ইতিহাসত অন্য এক গুৰুত্বপুৰ্ণ সংযোজন  হব পাৰে।(২৭)

খ্ৰীঃপুঃ ৩২৬ৰ শেষৰ ফালে আলেকজেণ্ডাৰে ওভতনি যাত্ৰা আৰম্ভ কৰে। কিন্তু মেচিডোনিয়া সেনাবাহিনীৰ অসন্তুষ্টিৰ স্বত্বেও তেও মনৰ পৰা দিগ্বিজয়ৰ স্পৃহা  পৰিত্যাগ কৰা নাছিল। সেয়ে নতুন ৰাজ্য বা ভূখণ্ডৰ সম্ভেদ পোৱা  আশাৰে পূৰ্ব্বেআগমনৰ সময়ত ব্যৱহাৰ কৰা সিন্ধুকোষ পৰ্বতৰ পথচোৱাৰ সলনি সিন্ধু(Indus) নদীৰ গতিপথ অনুসৰণ কৰি ওভতনি যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিছিল।

আলেকজেণ্ডাৰে  নিজৰ সেনাবাহিনীক তিনিটা ভাগত বিভক্ত কৰি লৈছিল। মূখ্য দলটো হাইফাচিচ ,  চেনাব নদীয়েদি হৈ   ইন্দুচ বা সিন্ধু নদীপথেৰে বিশাল নৌকাৰে যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিছিল। পদাতিক আৰু হস্তীবাহিনীক সামৰি  আনটো দুটা দল নদী দুয়ো পাৰেৰে আগবাঢ়িছিল।

খ্ৰীঃপুঃ ৩২৫ত আলেকজেন্দাৰে তেওক যাত্ৰাপথত প্ৰত্যাহ্বান দিয়া পাঞ্জাবৰ মালি(Mallian) আৰু অনান্য সৰু ৰাজ্যসমুহৰ সতে সমৰত লিপ্ত হৈছিল। ইবিলাকৰ দূৰ্গ ও নগৰসমুহ এফালৰ পৰা মষিমূৰ কৰি নিছিল। এইলানি ৰণত আলেকজেণ্ডাৰ শৰবিদ্ধ হৈ কথমপিহে ৰক্ষা পৰিছিল। (২৮)

অৱশেষত তেও বৰ্তমানৰ বেলুচিস্থানৰ(Balochistan) মাজেৰে আগবাঢ়ি  ভাৰত মহাসাগৰৰ পাৰত সিন্ধু নদীৰ মোহনা পাইছিলগৈ। সিন্ধু নদীৰ মোহনাৰ পৰা তেঁও ভাৰত মহাসাগৰৰ পাৰে পাৰে গেদৰচিয়া( Gedrosia)  মৰুভূমি অতিক্ৰম কৰি খ্ৰীঃপুঃ ৩২৪ ত পাৰস্যত (Persia) উপনিত হৈছিল। কিন্তু  গ্ৰীকসকলে আশা কৰাৰ দৰে আলেকজেন্দাৰে  নিজ গৃহভূমি মেচোডনিয়ালৈ আগবঢ়াৰ সলনি পাৰস্যৰ ৰাজকাৰেঙত নিগাজিকৈ থকাৰ হে সিদ্ধান্ত ল’লে।

তেঁও গ্ৰীক আৰু  পাৰ্চিয়ান সকলৰ মাজত বৈবাহিক সম্বন্ধ বৃদ্ধি কৰি দুয়োটা জাতিক একত্ৰিত কৰাৰ  পৰিকল্পনা কৰিছিল। তেঁও দুগৰাকী পাৰস্যৰ ৰাজকুমাৰীক বিয়া কৰাই আৰু অন্যান্য গ্ৰীক সকলকো পাৰ্চিয়ান যূৱতী বিবাহ কৰাবলৈ উৎসাহিত কৰিছিল। তদুপৰি তেওৰ পৰৱৰ্তী যূদ্ধ অভিযানৰ বাবেপাৰ্চিয়ানসকলক মোতায়েন কৰাৰ ওপৰিও বহু  গুৰুত্বপুৰ্ণ পদবী  পাৰ্চিয়ান বিষয়াৰ ওপৰত ন্যস্ত  কৰিব ধৰিছিল। 

সম্ৰাটৰ এনেবিলাক কাৰ্য্যত গ্ৰীকসকলে বেজাৰ পাইছিল।  সম্ৰাট আলেকজেণ্ডাৰ  জিউচ দেৱতাৰ পুত্ৰ হিচাপে ইতিপূৰ্বে প্ৰচলিত জনবিশ্বাসক তেঁওলোকে অগাহ্য কৰিবলৈ ধৰিছিল।অৱশেষত নিয়তিয়েও এইজন বীৰ যোদ্ধাক পৰিত্যাগ কৰিছিল।  খ্ৰীঃপুঃ৩২৩ত বেবিলনত(চিৰিয়া) ৰোগাক্ৰান্ত হৈ  আলেকজেন্দাৰৰ অকাল  মৃৰ্ত্যু ঘটিছিল। ( ২৯)

আলেকজেণ্ডাৰৰ  মৃৰ্ত্যুৰ পৰৱৰ্তী সময়ত ৰাজপৰিয়ালসমুহৰ মাজত হোৱা ক্ষমতাকেন্দ্ৰীক ষড়যন্ত্ৰৰ ফলত তেঁওৰ কেইবাজনো উত্তৰাধিকাৰীৰ মৃত্যু ঘটিছিল। এই অৰাজকতাৰ সুযোগ লৈ আলেকজেণ্ডাৰৰ সেনাপতিসকলে  বিশাল  সাম্ৰাজ্য কেইবাটাও খন্দত বিভক্ত কৰি হস্তগত কৰে।যাৰ ফলত গ্ৰীক সকলৰ ঐক্য আৰু সামৰিক শক্তিৰ ক্ষয় হবলৈ ধৰে।সেইসময়ত ক্ৰমাৎ শক্তিশালী হৈ উঠা ৰোমানসকলে  আত্মকন্দলত লিপ্ত গ্ৰীকৰাজ্যসমুহঅধিকাৰ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।

 খ্ৰীঃপুঃ ১৯৭ত ৰোমানসকলে ফীলিপ পঞ্চমক  পৰাজিত কৰি মেচিডোনিয়া ৰাজ্য অধিকাৰ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। তাৰ পিছৰে পৰা অন্যান্য গ্ৰীক ৰাজ্যসমুহে ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ বশ্যতা স্বীকাৰ কৰিবলৈ বাধ্য হৈছিল। খ্ৰীঃপুঃ ১৪৬ ত  কৰিন্থ( Corinth) চহৰ ধ্বংস কৰি  গ্ৰীচ সাম্ৰাজ্যত ৰোমানসকলে নিজৰ আধিপত্য  স্থায়ী কৰিলে।সমগ্ৰ ভূমধ্য সাগৰীয় গ্ৰীক ৰাজ্যসমূহ জয় কৰাৰ পিছত  ৰোমানসকলে ইজিপ্ত আৰু চিৰিয়া আদিৰ গ্ৰীক উপনিৱেশসমুহো অধিকাৰ কৰিবলৈ সক্ষম হয়।(৩০)

ৰোমৰ পৰাধীন হলেও পৰৱৰ্তী সময়ত গ্ৰীকসকলৰ চিন্তাধাৰা,দৰ্শন, বিজ্ঞান আৰু  কলা-সংস্কৃতিয়ে ৰোমানসকলক প্ৰভাৱিত কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। ৰোমৰ ক্ৰীড়াৰ ক্ষেত্ৰখনো ইয়াৰ ব্যতিক্ৰম নাছিল । ইতিপুৰ্ব্বে উল্লেখ কৰি অহা গ্ৰীকসকলৰ এপিস্কাইৰ’ছ খেলবিধৰ অনুকৰনত ৰোমানসকলৰ মাজত হাৰপাচতাম (Harpastum) নামৰ এবিধ খেলৰ প্ৰচলন হয়।এই খেলবিধ ৰোমান সৈন্যসকলে শাৰীৰিক অনুশীলনত অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।

ইয়াৰ বাবে একোখন আয়তাকাৰ খেলপথাৰৰ ব্যৱহাৰ হৈছিল।  এই খেলবিধত ভৰিৰ প্ৰয়োগ সীমিত আছিল। খেলুৱৈসকলে বলটো বিপক্ষৰ বেহু ভেদি অন্তিম সীমাৰেখা লৈকে যাব পৰাটোৱেই মূল লক্ষ্য আছিল। এই খেলত বলটো ভৰিৰে গোৰ মৰা কাৰ্য্য সীমিত আছিল।(৩১) 

এই খেলৰ অনুশীলনৰ অন্তৰালত ৰোমান সেনাবাহিনীৰ এক বিশেষ ৰণকৌশল জড়িত হৈ আছিল যেন অনুমান হয়। সেই ৰণকৌশলক ইটালিয়ান বা ৰোমান ভাষাত টেচটুডো ( Testudo)  বোলা হয়। টেচটুডো মানে অসমীয়াত কাছ(Tortoise)। এই ৰণকৌশলত ৰোমান পদাতিক সৈন্যবোৰে(Legion) কেইবালানি শাৰি পাতি নিজৰ ঢাল(Scutum) সমুহ ইখনৰ ওপৰত সিখন জাপি এক আয়তাকাৰ ৰক্ষাত্মক  বেহু গঠন কৰে। দেখাত  এক  বিশাল কাছৰ  চলঙৰ দৰে পৰিলক্ষিত হয়।

অনেক ঢালৰ সমন্বয়ত গঠিত এক ৰক্ষাত্মক বেহুৰ আঁৰ লৈ আগবঢ়া  ৰোমান পদাতিক সৈন্যবোৰক শত্ৰুপক্ষৰ কাড়,বৰচা(Javelin),যাঠী(Spear),  স্লীংগ( sling) আদি নিক্ষেপক অস্ত্ৰই আঘাত সানিব নোৱাৰিছিল। শত্ৰুৰ নিচেই কাষ চপাৰ লগে ৰোমান সৈন্যবোৰে(Legion)  পিলোম( Pilum) নামৰ  যাঠি আৰু গ্লেডিয়াচ( Gladious) নামৰ চোকা অস্ত্ৰেৰে নিকট যূদ্ধ(Close combat) আৰম্ভ কৰে।

ৰোমান সেনা  বাহিনীয়ে এই  প্ৰণালীবদ্ধ ৰক্ষাত্মক আগ্ৰাসনৰে শত্ৰুৰ পদাতিক, অশ্বাৰোহী আৰু কাড়ী আদি সকলো ধৰনৰ ৰনুৱাকে ধাৰাসায়ী কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। ৰোমান ৰণশৈলীত শত্ৰুৰ বেহু ভেদিবলৈ প্ৰয়োজন হোৱা কৌশল হাৰফাচতাম খেলৰ যোগেদি অনুশীলন হৈছিল যেন অনুমান হয়।  

ৰোমান সৈন্য সমুহে ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত যূদ্ধ বিগ্ৰহত ভাগ  লৈছিল। ৰোমান সৈন্যসমুহে অৱসৰ বিনোদনৰ বাবে খেলা  হাৰপাচতাম খেলবিধে  ইউৰোপৰ অন্যান্য প্ৰান্তলৈ বিয়পি পৰিছিল।  হাৰপাচতাম খেলবিধৰ সতে এইবাৰ  ৰোমানসকলৰ সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰৰ কিছু তথ্য জুকিয়াই চোৱা হওক।

খ্ৰীঃপুঃ ৫৮ত   ৰোমান সেনাপতি জুলিয়াছ( ) চিজাৰে  গাল (Gaul) দেশ (বৰ্তমানৰ ফ্ৰাঞ্চ আৰু বেলজিয়ামক সামৰি)  আক্ৰমণ কৰি অধিকাৰ কৰিছিল।(৩২) ৰোমানসকলৰ আক্ৰমনৰ সময়চোৱাত  গাল জাতিক (Gaelic tribe) তেঁওলোকৰ সমগোত্ৰীয় ব্ৰিটেইনৰ কেল্টসকলে (Celt) সহযোগ কৰিছিল। সেয়ে চিজাৰে গাল দেশ জয় কৰাৰ পিছত খ্ৰীঃপুঃ ৫৫ আৰু খ্ৰীঃপুঃ ৫৪ ত  ব্ৰিটেইনৰকেল্টিক ৰাজ্যসমুহৰ বিৰুদ্ধে  অভিযান চলাইছিল।

কিন্তু গাল জাতিৰ বিদ্ৰোহ আৰু ৰোমৰ ৰাজনৈতিকঅস্থিৰতাৰ বাবে চীজাৰে ব্ৰিটেইনৰ অভিযান সামৰি ৰোমলৈ প্ৰত্যাৱৰ্তন  কৰিব লগা হৈছিল ।(৩৩)  চীজাৰৰ আক্ৰমণৰ ১০০বছৰৰ পিছত ৰোমান সম্ৰাট ক্লাডিয়াচ (Claudius 10 BC-54AD)ৰ ৰাজত্বকালত ৪৩ খ্ৰীষ্টাব্দৰ পৰা হেব্ৰিটেইন ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ অধীন হৈছিল।

ৰোমান শাসকৰ বিৰুদ্ধে কেল্টসকলে কেইবালানি বিদ্ৰোহ কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত কেল্টসকলৰ ৰাণী বৌডিকা( Boudica)ৰ বিদ্ৰোহ অন্যতম আছিল। অৱশ্যে এনে বিদ্ৰোহসমুহ    ৰোমানসকলে অতি কঠোৰ হাতেৰে  দমন কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল।(৩৪)

বৰ্তমানৰ ইংলেণ্ড( United Kingdom) , আয়াৰলেণ্ড আৰু স্কটলেণ্ডক সামৰি গঠিত ব্ৰিটেইন ৪৩ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ৰ পৰা ৪১০ খ্ৰীষ্টব্দলৈকে ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ অধীন আছিল।  ৰোমান সকলৰ সংস্পৰ্শত ব্ৰিটেইনত অভিনৱ পৰিৱৰ্তন ঘটিছিল। ৰোমান সকলৰ আৰ্হিত ব্ৰিটেইনৰ গাঁওসমুহত  পকী ৰাস্থা, নগৰ, পুথিভঁৰাল আদি নিৰ্মাণ হৈছিল। লেটিন ভাষাত শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ ঘটিছিল। ৰোমান ৰাজত্বকালতে ব্ৰিটেইনত খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰো প্ৰৱেশ ঘটিছিল।

আমোদ প্ৰমোদৰ বাবে  ৰোমানসকলে এম্পিথিয়েটাৰ সাজিছিল, যত গ্লেডিয়েটৰ যূঁজ, ৰথৰ প্ৰতিযোগিতা,ঘোৰা দৌৰ, মানুহৰ দৌৰ,   মল্লযুজ, মানুহৰ সতে জন্তুৰ যুঁজ, কুকুৰা যুঁজ আদি প্ৰদৰ্শন হৈছিল।  ইয়াৰ বাদেও ৰোমানসকলে ইতিমধ্যে উল্লেখ কৰা হাৰপাচতাম (Harpastum)ৰ দৰে বল খেলৰ প্ৰচলন কৰিছিল।

অৱশ্যে লেখক চাৰ দেৰেকৰ বিৰ্লে(Sir Derek Birley)ৰ অনুসৰি ৰোমানসকলৰ হাৰপাচতাম খেলবিধেই  ১৯শতিকালৈকে বৰ্তি থাকি ফুটবলৰ ৰূপ লৈছিল নে সেয়া কেল্টসকলৰ মাজত থলুৱা ভাৱে বিকশিত হৈছিল সেয়া নিশ্চিত হোৱা কঠিন। ৰোমানসকলৰ আগমনৰ পুৰ্ব্বেও অনুৰূপ ধৰনৰ কিছুমান খেল ধেমালি কেল্ট আৰু গাল সকলৰ মাজত প্ৰচলন থকাৰ সম্ভাৱনা আছিল।

ফ্ৰান্সৰ নৰ্মান প্ৰদেশত প্ৰচলিত “ লা সৌলে বা লা চৌলে” (la Soule or la Choule) নামৰ খেলবিধ এনেধৰণৰ এবিধ বল খেল আছিল।( ৩৫) সদ্যহতে আমি অনুমান কৰিব পাৰো  কেল্ট (Celtic tribe) ,গাল( Gaelic tribe) সকলৰ ভিন্ন উপাদানে ৰোমান হাৰফাচটাম খেলবিধক হয়তো অধিক সমৃদ্ধিশালী কৰি তুলিছিল। ৰোমান সেনা বাহিনীৰ  মাজৰ পৰা উক্ত খেলবিধে সৰ্বসাধাৰণৰ মাজতো বিয়পি পৰিছিল।

 পৃথিৱীৰ সকলো শক্তিশালী সাম্ৰাজ্যৰ দৰে ৰোমান  সাম্ৰাজ্যইও চুবুৰীয়া জাতিসমুহৰ পৰা প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হব লগা হৈছিল।এফালে ইটালিৰ আশে পাশে গথ(Goths), ফ্ৰেংক(Franks) আদি জাৰ্মান জাতিসমহৰ দৌৰাত্ম, আনফালে ৰোমান সামাজ্যৰ পূব প্ৰান্ততপাৰ্চিয়ান(Persian) সাম্ৰাজ্যৰ আগ্ৰাসনৰ   ফলতৰোমান  সাম্ৰাজ্যৰ ভেটি কপি উঠিছিল।

উক্ত বৰ্হিঃশত্ৰুক প্ৰতিহত  কৰাৰ বাবে সেনাবাহিনীৰ ওপৰত ৰোমৰ শাসকসকল অধিক নিৰ্ভৰশীল হব লগা হৈছিল।ফলত ৰোমান সেনাবিষয়া সকলৰ ক্ষমতা আৰু প্ৰভূত্ব অত্যাধিকভাৱে  বৃদ্ধি পাইছিল। এনে পৰিস্থিতিত ২৮৪খ্ৰীষ্টাব্দত ৰোমৰ এজন সেনাপ্ৰধান দাইক্লচিয়ানে(Diocletian) সেনা অভ্যুত্থানৰ দ্বাৰা ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ সম্ৰাট হয়। দাইক্লচিয়ানে প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ বাবে ৰোমান সাম্ৰাজ্যক চাৰিটা ভাগ বিভক্ত কৰি চাৰিজন শাসক নিয়োগ কৰিছিল।

এই ব্যৱস্থাক টেৰ্টাৰ্কী(Tetrarchy–Rule of four) বোলা হয়।  তেও প্ৰথমৱস্থাত খ্ৰীষ্টান ধৰ্ম্মাৱলম্বী সকলৰ বিৰুদ্ধে দমনমুলক নীতি অৱলম্বন কৰিছিল। কিন্তু  খ্ৰীষ্টানসকলৰ ওপৰত চলা কঠোৰ নিৰ্যাতন হোৱাৰ স্বত্বেও বহু ৰোমান  প্ৰজা খ্ৰীষ্টান ধৰ্ম্মৰ প্ৰতি অধিক আকৃষ্টহে হৈছিল।

ৰাজতন্ত্ৰৰ ধৰ্ম্মীয় অসহিষ্ণুতাৰ ফলত ৰোমান সাম্ৰাজ্যত ক্ৰমে গৃহযূদ্ধৰ সুত্ৰপাত হৈছিল। দাইক্লচিয়ানৰ টেটাৰ্কী ব্যৱস্থাৰ ফলত হোৱা ৰোমৰ বিভাজন, বহিঃশত্ৰুৰ আক্ৰমণ আৰু  ধৰ্ম্মীয় অসহিষ্ণুতাক ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ পতনৰ  কাৰক সমুহৰ ভিতৰত অন্যতম হিচাপে গন্য কৰিব পাৰি।

৩৩০ খ্ৰীষ্টাব্দত ৰোমান সম্ৰাট কনষ্টেনটাইনে( Constantine)  টেৰ্টাৰ্কী(Tetrarchy) ব্যৱস্থাৰ সংস্কাৰ ঘটাই ৰোমক পুনৰ একত্ৰিত কৰি সাম্ৰাজ্যৰ ৰাজধানী  বাইজেনটিয়ামলৈ( Byzentium ) স্থানান্তৰিত কৰিছিল। পূৰ্ব্বে বাইজেনটিয়াম এখন প্ৰাচীন গ্ৰীক চহৰ আছিল।পৰৱৰ্তীকালত এই চহৰখন  কনষ্টেনটিনপল (Constantinople) নামেৰে জনাজাত হৈছিল ।

সম্ৰাট কনষ্টেনটাইনে  খ্ৰীষ্টান ধৰ্ম্মাৱলম্বীসকলৰ ওপৰত পুৰ্বতে জাপি দিয়া প্ৰতিবন্ধক সমুহ আতৰাই দিছিল (তেঁওৰ পুৰ্ব্বৰ সম্ৰাট সকলে ৰোমৰ প্ৰাচীন দেৱ-দেৱীৰ উপাসনাৰ পৰম্পৰাকহে প্ৰাধান্য দিছিল)। কনষ্টেনটাইনৰ সিদ্ধান্তই অনাগত সময়ত ৰোমত খ্ৰীষ্টান  ধৰ্মক সুপ্ৰতিষ্ঠিত কৰাত বিশেষ ভূমিকা পালন কৰিছিল।

পৰৱৰ্তী সময়ত  পূবৰ ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ আন এজন সম্ৰাট থিঅডিয়াছে(Theodosous) ৰোমান সাম্ৰাজ্যক খ্ৰীষ্টান সাম্ৰাজ্য বুলি ঘোষণা কৰিছিল।

৩৯৫ খ্ৰীষ্টাব্দত  থিঅডিয়াছে মৃত্যুৰ পুৰ্ব্বে নিজৰ দুই পুত্ৰৰ মাজত ৰোমান সাম্ৰাজ্যক দুটা ভাগত ভগাই দিছিল। বৰপুত্ৰ আৰ্কেডিয়াচ(  Arcadius) ক ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ পূব ভাগ আৰু আৰু সৰুপুত্ৰ হনৰিয়াচ( Honorius ) পশ্চিম ভাগ প্ৰদান কৰিলে। আৰ্কেডিয়াচ ( Arcadius) য়ে কনষ্টেনটিনপল আৰু হনৰিয়াচ( Honorius) য়ে ইটালীৰ(Italy)পৰা ৰাজকাৰ্য পৰিচালনা কৰিবলৈ ধৰিছিল। 

এই বিভাজনে ঐক্যবদ্ধ ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ ভেটি ঠুনুকা কৰি তুলিছিল। ইয়াৰ সুযোগ বুজি একালত ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ পদানত থকা জাতিবোৰে মুৰ দাঙি উঠিল, লগতে কেতবোৰ নতুন বহিঃশত্ৰুৰ উত্থান হৈছিল। (৩৬)

বৰ্ব্বৰ জাৰ্মান জাতিসমুহৰ আগত  ৰোমানসকলৰ গৰিমা আৰু পৰাক্ৰম ধুলিসাৎ হব ধৰিছিল । ৰোমৰ পশ্বিম সীমান্তত ইখনৰ পিছত সিখন যূদ্ধত জয়ী হৈ জাৰ্মান গথ(Goth) জাতিবোৰে ক্ৰমান্বয়ে   ইটালীৰ ফালে ধাৱমান হৈছিল।

সমান্তৰাভাৱে এচিয়াৰ হুনজাতিয়ে (Hun) ৰোমৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত আক্ৰমণ কৰিছিল। একালৰ দিগ্বিজয়ী ৰোমান সকলৰ প্ৰাণকেন্দ্ৰ ইটালীক সুৰক্ষাদিবলৈ  সৈন্যৰ অভাৱ হৈছিল। এই অভাৱ পুৰাবলৈ ইটালীলৈ অন্য দেশৰ ভেৰোণীয়া সৈন্য আনিব লগা হৈছিল। এনে সৈনিকৰ বেতনৰ বাবদ ৰোমৰ নাগৰিকে অত্যধিক কৰ আদায় দিব লগা হৈছিল । ফলত পশ্বিম ৰোম অৰ্থনৈতিক অৱক্ষয়ৰ সন্মুখীন হৈছিল। 

৪১০ খ্ৰীষ্টাব্দত আলাৰিক (Alaric-I) নামৰ এজন ৰজাৰ নেতৃত্বত জাৰ্মান ভিচিগথ( Visigoath)  জাতিয়ে ৰোমৰ ইটালী আক্ৰমণ কৰিছিল।  ভিচিগথৰ আক্ৰমণ প্ৰতিহত কৰিবলৈ ইটালীত  পয্যাপ্ত সেনাবাহিনীৰ প্ৰয়োজন হৈছিল।

সেয়ে ৰোমৰ প্ৰশাসনে অনিচ্ছা স্বত্বেও  ব্ৰিটেইনত নিয়োজিত ৰোমান সেনাবাহিনীসমুহ উভতাই আনিবলৈ আদেশ জাৰি কৰিছিল। সেইমৰ্ম্মেব্ৰিটেইনৰ পৰা ৰোমান  সেনাবিষয়াসকলে নিজৰ নিজৰ সেনাবাহিনীসহ  ব্ৰিটেইনৰ পৰা ইটালীলৈ ৰাওনা হৈছিল।  ইয়াৰ লগে লগে নাটকীয়ভাৱে ব্ৰিটেইনত   ৰোমান শাসনৰ   পৰিসমাপ্তি ঘটিছিল। (৩৭)

ব্ৰিটেইনত ৰোমান ৰাজত্বৰ অৱসান ঘটাৰ  সমান্তৰালভাৱে গাল( Gael) দেশত ফ্ৰেঙ্কসকলে(Franks) ৰোমৰ আধিপত্যক ওফৰাই পেলাবলৈ সক্ষম হৈছিল।

 এই ঘটনাৰ ফলত স্বৈৰাচাৰী ৰোমান শাসনৰ কবলৰ পৰা ইউৰোপৰ অনেক সৰু বৰ  ৰাজ্যআৰু বিভিন্ন জাতি মুক্ত হৈ পৰিল।  কিন্তু ইউৰোপত ক্ৰমে গঢ় লৈ উঠা প্ৰগতিশীল সমাজ ব্যৱস্থাত ই এক আঘাত সানিলে। বিশেষতঃ গ্ৰীক-ৰোমান সভ্যতাৰ সংস্পৰ্শত বিকশিত হোৱা  বৌদ্ধিক, সাংস্কৃতিক আৰু ক্ৰীড়াৰ ক্ষেত্ৰখনৰ গতিধাৰা স্তব্ধ হৈ পৰিছিল।

ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ গৰিমা ম্লান পৰাৰ পিছত ব্ৰিটেইনৰ দীপপুঞ্জত ফুটবলৰ ইতিহাস কেন্দ্ৰীভূত হৈছিল। ব্ৰিটেইনত ৰোমান শাসনৰ অন্ত পৰাত নৃ-গোষ্ঠীয় কেল্ট (Celt) সকল সাময়িকভাবে স্বাধীন হৈছিল। কিন্তু তেওঁলোক পুনৰ কেতবোৰ নতুন বিপৰ্যয়ৰ সন্মুখীন হ’বলৈ ধৰিছিল। ৰোমান সৈন্যৰ অনুপস্থিতিত ব্ৰিটেইনৰ উৰ্বৰা আৰু ঐশ্বৰ্যশালী ভূ-খণ্ড চুবুৰীয়া বৰ্বৰ জাতিবিলাকৰ সহজ লক্ষ্য হৈ পৰিছিল। দীৰ্ঘদিন ধৰি সুপৰিকল্পিত ৰোমান প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাৰ স’তে অভ্যস্ত হোৱা ব্ৰিটেইনৰ কেল্টসকলে স্বকীয়তা হেৰুৱাই পেলাইছিল। বহুধাবিভক্ত কেল্টিক ফৈদবিলাকক পৰিচালনা কৰিবলৈ কেন্দ্ৰীয় শক্তিৰ অভাৱ ঘটিছিল। ফলত ব্ৰিটেইনত একপ্ৰকাৰৰ নৈৰাজ্যবাদৰ সূচনা হৈছিল। দীৰ্ঘদিন ধৰি ৰোমানসকলৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হোৱাৰ ফলত কেল্টসকলে আত্মৰক্ষাৰ ৰণকৌশলো পাহৰি পেলাইছিল। ফলত তেওঁলোক বহিঃশত্ৰুৰ সহজ লক্ষ্য হৈ পৰিছিল ।  

 

গথ(Goath) আৰু ফ্ৰেংক (Frank) জাতিয়ে ৰোমানসকলক ইটালীত ব্যতিব্যস্ত কৰাৰ সময়তে উত্তৰ জাৰ্মানীৰ এংগলচ ( Angles), চেক্সন (Saxon) আৰু জোটচ (Jutes) নামৰ তিনিটা জাতিয়ে সমুদ্ৰ পথেৰে আহি ব্ৰিটেইনৰ বিভিন্ন অঞ্চলত অনুপ্ৰৱেশ কৰিছিল। এওঁলোকক সংক্ষেপে এংলো-চেক্সন (Anglo Saxon) নামেৰে জনা গৈছিল। প্ৰথম অৱস্থাত এংলো-চেক্সনসকলে ব্ৰিটেইনৰ উপকূল অঞ্চলসমূহ আক্ৰমণ কৰি ডকাহকা দিয়াতে সীমাৱদ্ধ আছিল। কিন্তু ৪৩০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ পৰা ক্ৰমান্বয়ে তেওঁলোকে ব্ৰিটেইনৰ মূল ভূ-খণ্ডলৈ আগ্ৰাসন কৰি নিগাজিকৈ থিতাপি ল’বলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।

কেল্টসকলে বৰ্বৰ এংলো-চেক্সনসকলৰ বিৰুদ্ধে মাৰবান্ধি থিয় দিয়াৰ প্ৰয়াস কৰিছিল। কিন্তু এংলো-চেক্সনৰ দৌৰাত্ম্যত তিষ্ঠিব নোৱাৰি কেল্টসকলে পলায়ন কৰি আয়াৰলেণ্ড আৰু স্কটলেণ্ডৰ পাৰ্বত্য অঞ্চলসমূহত আশ্ৰয় ল’বলৈ বাধ্য হৈছিল। এংলো-চেক্সনসকলৰ আগমনৰ পৰাই ব্ৰিটেইন এংগলচসকলৰ দেশ (The land of Angles) বা চমুকৈ ইংলেণ্ড (England) হিচাপে নামকৰণ হৈছিল।(৩৮)

           এংলো-চেক্সনসকলে ব্ৰিটেইনত কেইবাখনো ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। তাৰে ভিতৰত সপ্তম শতিকালৈকে নৰ্থোমব্ৰিয়া (Northumbria), মাৰ্চিয়া (Mercia) আৰু ৱেচেক্স  (Wassex) নামৰ তিনিখন মুখ্য এংলো-চেক্সন ৰাজ্যৰ আত্মপ্ৰকাশ ঘটিছিল। অষ্টম শতিকাত মাৰ্চিয়া ৰাজ্যৰ এজন শক্তিশালী ৰজা অফাই (৭৫৭-৮৯৬ খ্ৰীষ্টাব্দ) নিজকে ইংলেণ্ডৰ ৰজা হিচাপে ঘোষণা কৰিছিল। তেওঁ কেল্টসকলৰ আক্ৰমণ ৰূধিবলৈ ৱেলচৰ (Welsh) সীমান্তত মাটিৰ গড় সাজিছিল। এংলো-চেক্সনসকলৰ ৰাজ্যসমূহে ক্ৰমাৎ সংগঠিত হৈ পূৰ্ণাংগভাৱে ইংলেণ্ড ৰাষ্ট্ৰৰ পাতনি মেলিছিল। এংলো-চেক্সনৰ ৰাজত্বকালৰ প্ৰাৰম্ভিক কালচোৱা অতি ৰক্তাক্ষয়ী আছিল। এই সময়চোৱাত ইতিপূৰ্বে ৰোমান সভ্যতাৰ প্ৰভাৱত ব্ৰিটেইনত বিকশিত হোৱা কলা-সংস্কৃতিৰ চৰ্চা স্তব্ধ হৈ পৰিছিল।(৩৯)

এংলো-চেক্সনসকলে পূৰ্বে প্ৰকৃতিকেন্দ্ৰিক বিভিন্ন দেৱ-দেৱীৰ উপাসনা কৰিছিল। ব্ৰিটেইনত বসবাস কৰাৰ পৰা তেওঁলোক লাহে লাহে খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ প্ৰতি আকৃষ্ট হৈছিল। ব্ৰিটেইনৰ মূল নিবাসী কেল্টসকলৰ মাজত ইতিপূৰ্বে (ৰোমান ৰাজত্বকালতেই) খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ প্ৰচলন হৈছিল। খ্ৰীষ্টান ধৰ্ম প্ৰচাৰকসকলৰ সান্নিধ্যত এংলো-চেক্সন ৰজাসকলৰ লেটিন ভাষাত ৰচিত ধৰ্মপুথি অধ্যয়ন আৰু কলা-সংস্কৃতি চৰ্চাৰ প্ৰতি ধাউতি জন্মিছিল। চেক্সন ৰজা অফাই এজন খ্ৰীষ্টান বিচপ (Bishop)-ৰ দ্বাৰা নিজৰ পুত্ৰৰ ৰাজ অভিষেক সম্পন্ন কৰি প্ৰজাৰ মন জয় কৰাৰ প্ৰয়াস কৰিছিল। খ্ৰীষ্টান মঠসমূহ ধৰ্ম চৰ্চাৰ সমান্তৰালভাৱে শিক্ষা অধ্যয়নৰ কেন্দ্ৰ হৈ পৰিছিল।এই সময়চোৱাতে ৭৩১ খ্ৰীষ্টাব্দত খ্ৰীষ্টান সন্ন্যাসী বেদেৰ ( Bede ) দ্বাৰা “ ইক্লিজীয়াছটীকেল হিষ্টৰী অৱ ইংলিছ পিপল”  (Ecclesiastical History of the English People) নামৰ এখন মূল্যৱান গ্ৰন্থ ৰচনা হৈছিল।(৪০)এংলো-চেক্সনসকলে ব্ৰিটেইনৰ কৃষি আৰু শিল্প বাণিজ্যৰ ক্ষেত্ৰখনত উৎকৰ্ষ সাধন কৰিছিল। ব্ৰিটেইন বা ইংলেণ্ডত উৎপাদিত ঊলৰ বস্ত্ৰ, দুগ্ধজাত সামগ্ৰী, চিকাৰী কুকুৰ, ধাতুৰ সামগ্ৰী, মৃন্ময় পাত্ৰ আদি সমগ্ৰ ইউৰোপতে সমাদৃত হৈছিল।

অষ্টম শতিকাৰ শেষৰ ফালে ইংলেণ্ডৰ ভূমিলৈ স্ক্যাণ্ডিনেভিয়াৰ(বৰ্তমানৰ নৰৱে, ছুইডেন আৰু ডেনমাৰ্কক সামৰি) পৰা সমুদ্ৰ পথেৰে জাকে জাকে জলদস্যুৰ আগমন হ’বলৈ ধৰিছিল। এওঁলোক পৰাক্ৰমী আৰু বৰ্বৰ প্ৰকৃতিৰ যুঁজাৰু জাতি আছিল। তেওঁলোক জাহাজ নিৰ্মাণ আৰু সমুদ্ৰপথ নিৰূপনৰ বেলিকা পাকৈত আছিল। এওঁলোকে ইউৰোপ, এচিয়া, আফ্ৰিকা আদিত সিচঁৰিত বন্দৰসমূহত বেহা-বেপাৰ কৰিছিল আৰু সুযোগ পালে ইউৰোপৰ প্ৰতিবেশী জাতিসমূহৰ জাহাজ আৰু উপকূলীয় অঞ্চলসমূহত লুটপাট কৰিছিল। স্ক্যাণ্ডিনেভিয়াৰ এই জলদস্যুসকল ঠাইবিশেষে বিভিন্ন নামেৰে পৰিচিত হৈছিল। তেওঁলোকে নৰ্চ (Norse) ভাষা-সংস্কৃতি বহন কৰাৰ সূত্ৰে তেওঁলোকক নৰ্চমেন (Norseman) বোলা হৈছিল। অনুৰূপভাৱে এওঁলোক ব্ৰিটেইনত ডেন (Dane), ৰাছিয়াত ৰুছ (Rus) আৰু ফ্ৰান্সত নৰ্থমেন (Northman) বা নৰ্মান (Norman) হিচাপে জনাজাত হৈছিল। নৱম শতিকামানৰ পৰা ইংৰাজসকলে ডেনবিলাকক ভাইকিঙ  (Viking) নামেৰে অভিহিত কৰিবলৈ লৈছিল। কালক্ৰমত ভাইকিঙ নামটোয়েই অধিক প্ৰচলন হ’বলৈ ধৰিছিল।(৪১ ) (৪২)

               চেক্সনসকলৰ পৰাক্ৰমী ৰজা এগবাৰ্ট (Egbert)-ৰ ৰাজত্বকালৰ শেষৰ ফালে ইংলেণ্ডৰ উপকূলীয় অঞ্চলৰ গাঁও আৰু চহৰসমূহ ডেন জলদস্যুৰ আক্ৰমণৰ প্ৰধান লক্ষ্য হৈ পৰিছিল। উল্লেখযোগ্য যে ইতিমধ্যে ৱেচেক্স প্ৰদেশৰ ৰজা এগবাৰ্টে চুবুৰীয়া এংলো-চেক্সন আৰু ৱেলচ প্ৰদেশৰ ৰাজ্যসমূহ দমন কৰি ইংলেণ্ডত এখন পূৰ্ণাংগ দেশৰ পাতনি মেলিছিল। (৪৩) প্ৰথমাৱস্থাত খ্ৰীষ্টান চাৰ্চ বা গীৰ্জাবিলাকৰ ধন সম্পত্তি লুটপাত কৰা আৰু চেক্সন প্ৰজাক ধৰি নি অন্য দেশত ক্ৰীতদাস হিচাপে বিক্ৰী কৰা আদি দুষ্কাৰ্যতে ডেনসকল ব্যস্ত আছিল।  কিন্তু ৮৩৯ খ্ৰীষ্টাব্দত ৰজা এগবাৰ্টৰ মৃত্যুৰ পিছৰে পৰা ডেনসকল অধিক আগ্ৰাসী হৈ পৰিছিল। তেওঁলোকে চেক্সন প্ৰদেশসমূহ অধিকাৰ কৰি স্থায়ী উপনিৱেশ স্থাপন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। ক্ৰমান্বয়ে ইংলেণ্ডৰ পূব উপকূলৰ সমান্তৰালভাৱে কেল্ট জাতি অধ্যুষিত স্কটলেণ্ডৰ উত্তৰ প্ৰান্তত আৰু আয়াৰলেণ্ডত ডেনৰ আক্ৰমণৰ প্ৰকোপ বৃদ্ধি পাইছিল। ইংলেণ্ডৰ নৰ্থোমব্ৰিয়া, এডিনবাৰ্গ , মাৰ্চিয়া আদি প্ৰদেশ ডেনৰ আক্ৰমণত বিধ্বস্ত হৈছিল। স্থানীয় চেক্সন শাসক বা মুখিয়ালসকলে প্ৰাণৰ মায়াত পলায়ন কৰিছিল নতুবা ডেন আক্ৰমণকাৰীৰ ওচৰত আত্মসমৰ্পণ কৰিছিল।(৪৪)

                এনে দুৰ্যোগৰ মাজতো ইংলেণ্ডৰ ৱেচেক্স প্ৰদেশৰ চেক্সনসকলে ডেন আক্ৰমণকাৰীক সাহসেৰে প্ৰত্যুত্তৰ দিছিল। ঘটনাক্ৰমে ৮৭১ খ্ৰীষ্টাব্দত ডেনৰ আক্ৰমণত বিপৰ্যস্ত ৱেচেক্সৰ সিংহাসনৰ দায়িত্ব ৰাজকুমাৰ আলফ্ৰেদ (Alfred the great, Rule 871-899 AD) -ৰ কান্ধত আহি পৰিছিল । তেওঁ ৱেচেক্সৰ ৰজা এথেলউল্ফ (Ethelwulf)-ৰ কণিষ্ঠ পুত্ৰ আছিল। শৈশৱৰ পৰা শিল্প-কলাৰ প্ৰতি অধিক আকৃষ্ট আলফ্ৰেদৰ বাবে এয়া আছিল অতি জটিল সময়। এক অচিন ৰোগত আক্ৰান্ত আলফ্ৰেড শাৰীৰিকভাৱেও দুৰ্বল আছিল। দেশৰ শাসনভাৰ লৈয়ে ৰজা আলফ্ৰেদে চেক্সন সেনাক পুনৰ সংগঠিত কৰি ডেনৰ বিৰুদ্ধে কেইবাখনো ৰণত লিপ্ত হৈছিল। তেঁও ইংলেণ্ডৰ মৃতপ্ৰায় নৌ-বাহিনীক শক্তিশালী কৰি সমুদ্ৰত আক্ৰমণকাৰী ডেন সেনাৰ ৰণতৰীসমূহ ধ্বংস কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। ৮৭৮ খ্ৰীষ্টাব্দত ৱেডিঙতন(Wedington)-ৰ ৰণত আলফ্ৰেদৰ নেতৃত্বত চেক্সন সেনাই ডেনসকলক অতি শোচনীয়ভাৱে পৰাজিত কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। আলফ্ৰেদৰ পৰাক্ৰমত নতশিৰ হৈ ডেনসকলৰ নেতা গুথ্ৰুনে(Guthurn) ৱেচেক্স আৰু ইংলেণ্ডৰ দক্ষিণ-পশ্চিম ভূ-খণ্ড ত্যাগ কৰিছিল। উভয় পক্ষৰ মাজত হোৱা এক সন্ধিৰ চুক্তি (The Treaty of Wedmore) অনুসৰি আলফ্ৰেদে ডেনসকলক খ্ৰীষ্টান ধৰ্মত দীক্ষিত হবলৈ বাধ্য কৰাইছিল আৰু ডেনসকলে অধিকাৰ কৰা ৰাজ্যসমূহ ডেনলৱ (Danelow) হিচাপে স্বীকৃতি দিছিল । যুদ্ধৰ অন্তত আলফ্ৰেডে জনহিতাৰ্থে গীৰ্জা নিৰ্মাণ, খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ প্ৰসাৰ, লেটিন ভাষাৰ পুথিৰ পৰা এংলো-চেক্সন(ইংৰাজী) ভাষালৈ তৰ্জমা কৰা, প্ৰজাৰ মাজত শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ আদিত মনোনিৱেশ কৰিছিল। জনকল্যাণৰ অৰ্থে তেঁও অনেক প্ৰশংসনীয় পদক্ষেপ লৈছিল। ৰজা আলফ্ৰেডে খ্ৰীষ্টান চাৰ্চৰ যাজকসকলৰ সহযোগত লিখিত আইন প্ৰণয়ন আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্যসমূহ নথিভুক্ত কৰাৰ পৰম্পৰা আৰম্ভ কৰিছিল। তেওঁৰ পৃষ্ঠপোষকতাত প্ৰণয়ন হোৱা “এংলো চেক্সন ক্ৰনিকলচ” (Anglo Saxon Chronicles)নামৰ বুৰঞ্জী গ্ৰন্থখনইলেণ্ডৰ ইতিহাসৰ অতি মূল্যৱান দস্তাৱেজ। (৪৫)  এনে মহৎ কৰ্মৰাজীৰ বাবে তেওঁ জনসাধাৰণৰ মাজত মহামতি আলফ্ৰেড (Alfred the great) হিচাপে জনাজাত হৈছিল। ৮৯৯ খ্ৰীষ্টাব্দত এইজন মহান ৰজাৰ মৃত্যু ঘটিছিল।(৪৬)আনহাতে এংলো-চেক্সন ক্ৰনিকলচৰ অনুসৰি তেওঁৰ মৃত্যুৰ তাৰিখ ২৬ অক্টোবৰ ৯০১ খ্ৰীষ্টাব্দ।(৪৭)(৪৮)

              আলফ্ৰেদৰ মৃত্যুৰ পিছত তেওঁৰ জ্যেষ্ঠপুত্ৰ এডৱাৰ্ড ( Edward) এংলো চেক্সনসকলৰ ৰজা হৈছিল। তেওঁ ডেনসকলৰ অধিকৃত ইংলেণ্ডৰ ভূ-খণ্ড উদ্ধাৰৰ বাবে যুদ্ধ অব্যাহত ৰাখিছিল। এডৱাৰ্ডৰ যুদ্ধ অভিযানত তেওঁৰ ভগ্নী (আলফ্ৰেডৰ দুহিতা) তথা মাৰ্চিয়াৰ ৰাণী এথেলফ্লেডাই (Aethelflæd) সহযোগ আগবঢ়াইছিল। এথেলফ্লেডাৰ নেতৃত্বত চেক্সনসকলে দাৰবি (Derby), লেইচেষ্টাৰ (Leicester) আদি ঠাইত ডেনৰ শিবিৰসমূহ জয় কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। (৪৯)

এডৱাৰ্ডৰ পৰাক্ৰমত তিষ্ঠিব নোৱাৰি ডেনৰ মুখিয়ালসকলে আত্মসমৰ্পণ কৰিবলৈ বাধ্য হৈছিল। ডেনসকলৰ সমান্তৰালভাৱে ইংলেণ্ডৰ বহুধাবিভক্ত ক্ষুদ্ৰ শাসকসকলক একত্ৰিত কৰি এডৱাৰ্ড ব্ৰিটেইনৰ একছত্ৰী ৰজা হৈ পৰিছিল। এথেলফ্লেডাৰ (Aethelflaed) মৃত্যুৰ পিছত মাৰ্চিয়াকো তেওঁ নিজৰ ৰাজ্যৰ সতে চামিল কৰিছিল। এডৱাৰ্ডৰ বৰ্ধিত শক্তিত ভীতিগ্ৰস্ত হৈ স্কট, কেল্টৰ মুখিয়ালসকলে তেওঁক ৰজা হিচাপে স্বীকাৰ কৰিছিল। ৱেলচ( Welsh )-ৰ ৰাজকুমাৰে এডৱাৰ্ডক বাৰ্ষিক কৰ আদায় দিবলৈ চুক্তিবদ্ধ হৈছিল। অৰ্থাৎ এডৱাৰ্ডৰ অধীনত বহুধাবিভক্ত ব্ৰিটেইনৰ ৰাজ্যসমূহে একত্ৰিত হৈ এখন পূৰ্ণাঙ্গ ৰাষ্ট্ৰৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল। ৯২৪ খ্ৰীষ্টাব্দত এডৱাৰ্ডৰ মৃত্যু ঘটিছিল। (৫০)(৫১ )

উপৰোক্ত সময়-সূচীক এংলো-চেক্সন ৰাজত্বকালৰ এক স্বৰ্ণীল অধ্যায় বুলিব পাৰি। কিন্তু চেক্সন আৰু ডেনসকলৰ মাজত সংঘটিত দীঘলীয়া যুঁজ-বাগৰসমূহৰ ফলত ইংলেণ্ডৰ পৰিস্থিতি অশান্ত হৈ পৰিছিল। এই সময়চোৱাত ৰোমান যুগৰ হাৰপাচতাম খেলবিধৰ প্ৰচলন অটুত আছিলনে নাই তাৰ সঠিক তথ্য পোৱা নাযায়। তাৰ বিপৰীতে ইংলেণ্ডৰ চেষ্টাৰ  (Chester) প্ৰদেশৰ এক আচৰিত লোকশ্ৰুতিৰ বিষয়ে জানিব পৰা যায়। সেই লোকশ্ৰুতি

অনুসৰি ডেনসকলৰ বিৰুদ্ধে জয়ী হৈ আয়োজন কৰা বিজয় উল্লাসত পৰাজিত ডেন ৰণুৱাৰ কটা মূৰ বলৰ দৰে গুৰিয়াই খেলা হৈছিল। (৫২)

              কিন্তু কোনজন চেক্সন ৰজাৰ আমোলত এনেধৰণৰ ঘটনা সংঘটিত হৈছিল তাৰ স্পষ্ট তথ্য পোৱা নগ’ল। তথাপি এই লোকশ্ৰুতিৰ অন্তঃৰালত বিশেষ ঐতিহাসিক ঘটনা জড়িত থকাৰ সম্ভাৱনা নুই কৰিব নোৱৰি। চেষ্টাৰ প্ৰদেশক কেন্দ্ৰ কৰি ডেন আৰু চেক্সনসকলৰ মাজত কেইবালানি ৰণ হৈছিল। সম্ভৱতঃ ৰোমানসকলৰ যুগৰ হাৰফাচটাম খেলৰ এক প্ৰতীকাত্মক বন্য উল্লাসে এংলো-চেক্সনসকল আৰু ডেনসকলৰ মাজৰ সংঘটিত ৰণক্ষেত্ৰতো স্থান পাইছিল । ইতিপূৰ্বে উল্লেখ কৰি অহা মহামতি আলফ্ৰেদৰ (৮৪৯-৮৯৯) ৰাজত্বকালতে চেষ্টাৰ চহৰ ডেনসকলৰ পৰা উদ্ধাৰ হৈছিল। ( ৫৩)

               আলফ্ৰেদৰ মৃত্যুৰ পিছত পুত্ৰ এডৱাৰ্ডে (Edward) ডেনসকলৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ অব্যাহত ৰাখিছিল আৰু নিৰাপত্তাৰ হেতু চেষ্টাৰ অঞ্চলৰ দুৰ্গসমূহ পুনঃনিৰ্মাণ কৰিছিল।(৫৪)(৫৫)    ইতিপূৰ্বে উল্লেখ কৰি অহা আলফ্ৰেদকে প্ৰমুখ্যে কৰি শক্তিশালী চেক্সন ৰজাসকলৰ ৰাজত্বকালত ডেনসকলে বশ্যতা স্বীকাৰ কৰিছিল। আৰু বহুতো ডেন মুখিয়ালে চেক্সন ৰজাৰ প্ৰতি আনুগত্য প্ৰদৰ্শন কৰাৰ বিনিময়ত ইংলেণ্ডৰ ভূমিত নিগাজিকৈ বাস কৰিবলৈ সুযোগ পোৱাৰ লগতে ৰাজকীয় পদৱী লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। আপাতঃ দৃষ্টিত ডেন আৰু চেক্সন প্ৰজাৰ মাজত সংমিশ্ৰণ হ’বলৈ ধৰিছিল। কিন্তু ডেনসকলে ভাইকিঙ বা জলদস্যুৰ উগ্ৰ প্ৰবৃত্তিসমূহ ত্যাগ কৰিব পৰা নাছিল। সুযোগ পালেই তেওঁলোকে ইংৰাজ বা চেক্সন বাসিন্দাসকলক ডকাহকা দিছিল। ফলত চেক্সনসকলৰ স’তে ডেনসকলৰ সম্প্ৰীতি স্থায়ী নহৈছিল। 

         বিদেশী শত্ৰুৰ আক্ৰমণৰ সময়ত স্থানীয় ডেনসকলে ভাইকিঙ আক্ৰমণকাৰীসকলৰ প্ৰতিহে আনুগত্য প্ৰদৰ্শন কৰে বুলি চেক্সনসকলে সন্দেহ কৰিছিল। স্ক্যাণ্ডিনেভিয়া( Scandinavia)-ৰ ভাইকিঙ ৰজাসকলৰ স’তে ডেনসকলে গোপনে মিতিৰালি কৰি ইংলেণ্ডত ডেন সাম্ৰাজ্য পতাৰ অভিপ্ৰায় কৰিছিল ।  ১১ শতিকাৰ চেক্সন ৰজা এথেলৰেদে (Ethelred) ইংলেণ্ডত থিতাপি লোৱা ডেনসকলক নিঃশেষ কৰিবলৈ এক চৰম পন্থা অৱলম্বন কৰিছিল। ৰজাৰ আদেশত চেক্সন সেনাই ইংলেণ্ডত বাস কৰা অসংখ্য ডেন পৰিয়ালক নৃশংসভাৱে হত্যা কৰিছিল। এই গণহত্যাত ডেনমাৰ্কৰ ৰজা চুয়েন (Sweyn)-ৰ ভগ্নী গানছীল্ডা (Gunshilda)-ক পৰিয়ালৰ সৈতে নিৰ্মমভাৱে হত্যা কৰা হৈছিল। নিজৰ ভগ্নী আৰু স্বজাতিৰ হত্যাৰ প্ৰতিশোধ লবলৈ ডেনমাৰ্কৰ ৰজা চুয়েনে ১০০৩ খ্ৰীষ্টাব্দত ইংলেণ্ড আক্ৰমণ কৰিছিল। (৫৬)সমুদ্ৰপথেৰে অহা ডেনমাৰ্কৰ সেনাই এফালৰ পৰা চেক্সন গাঁও আৰু চহৰবিলাক জ্বলাই ধ্বংস কৰি গৈছিল। চেক্সন সেনাই এই আক্ৰমণ প্ৰতিহত কৰাত বিফল হৈছিল। ডেন ৰাজকীয় সেনা আৰু জলদস্যুৱে অগণন নিৰীহ প্ৰজা অতি নিৰ্দয়ভাৱে অত্যাচাৰ কৰি হত্যা কৰিছিল। ১০০৭ খ্ৰীষ্টাব্দত ডেন ৰজা চুয়েনৰ প্ৰতিশোধৰ স্পৃহা কিছু শাম কটাত চেক্সন ৰজাৰ স’তে সন্ধি কৰিবলৈ আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰিছিল।সন্ধি প্ৰস্তাৱৰ বিনিময়ত চেক্সনসকলে ৩৬,০০০.০০ হেজাৰ পাউণ্ড ৰূপ ধন চুয়েনক আদায় দিব লগা হৈছিল। ডেনসকলক প্ৰদান কৰা এনে কৰ বা ক্ষতিপূৰণক ডেনগেল্ড (Danegeld) বোলা হৈছিল। কিন্তু এই চুক্তিৰ পিছতো ডেনৰ আক্ৰমণৰ প্ৰকোপ কমক চাৰি বৃদ্ধিহে পাইছিল। ১০১৩ খ্ৰীষ্টাব্দত অন্যান্য ডেন দলপতিসকলৰ সহযোগত চুয়েনে পুনৰ সমগ্ৰ ইংলেণ্ড জয় কৰিবলৈ অগ্ৰসৰ হৈছিল। ইংলেণ্ডৰ প্ৰায়বোৰ প্ৰদেশত বিজয় সাব্যস্ত কৰি তেওঁ নিজকে ইংলেণ্ডৰ ৰজা ঘোষণা কৰিছিল। প্ৰায়ভাগ চেক্সন মুখিয়াল বা থেন (Thegn)-সকলে ডেনৰজাৰ ওচৰত আত্মসমৰ্পণ কৰিছিল। ১০১৪ খ্ৰীষ্টাব্দৰ জানুৱাৰী মাহত চেক্সন ৰজা এথেলৰেদে (Ethelred) দেশ এৰি পলায়ন কৰিছিল। কিন্তু সৌভাগ্যক্ৰমে ফ্ৰেব্ৰুৱাৰী মাহত ডেন ৰজা চুয়েনৰ মৃত্যু ঘটিছিল। চুয়েনে মৃত্যুৰ পূৰ্বে ৰাজ্যভাৰ নিজ পুত্ৰ যুৱৰাজ কানোটৰ (Canute) হাতত অৰ্পণ কৰিছিল। আনফালে চেক্সন শিবিৰত ডেন ৰজাৰ মৃত্যুৰ বাৰ্তা শুনি চেক্সনসকলৰ মনত স্বাধীনতাৰ স্পৃহা জাগি উঠিছিল। এথেলৰেদৰ (Ethelred) পুত্ৰ ৰাজকোঁৱৰ এডমুণ্ডৰ (Edmund) আহ্বানত চেক্সন থেন (Thegn) ৰণুৱাবিলাক পুনৰ ঐক্যবদ্ধ হৈ ডেনসকলৰ বিৰুদ্ধে ৰনাংগনত জঁপিয়াই পৰিছিল। এডমুণ্ডৰ অতৰ্কিত আক্ৰমণত ডেন শিবিৰত সন্ত্ৰাসৰ সৃষ্টি হৈছিল। ৰজা এথেলৰেদেও সমুদ্ৰ পথেৰে ডেনসকলক আক্ৰমণ কৰিছিল। চেক্সনসকলৰ এই আক্ৰমণত তিষ্ঠিব নোৱাৰি ডেন যুৱৰাজ কানোটে (Canute) সসৈন্যে ডেনমাৰ্কলৈ প্ৰত্যাগমন কৰিবলৈ বাধ্য হৈছিল। (৫৭)

চেক্সনসকলে ইংলেণ্ডৰ সিংহাসনত পুনৰ চেক্সন ৰজা এথেলৰেদক (Ethelred) বহুৱাবলৈ প্ৰয়াস কৰিছিল। কিন্তু এই সংক্ৰান্তত চেক্সন বিষয়া আৰু মুখিয়ালসকলৰ মাজত মতবিৰোধ হৈছিল। বহুতো চেক্সন মুখিয়ালে গোপনে কানোটৰ পক্ষহে লৈছিল। সুযোগ বুজি নৰৱে আৰু ডেনমাৰ্কৰ ৰজা কানোটে (Canute) ইংলেণ্ডৰ বিৰুদ্ধে দ্বিতীয়লানি আক্ৰমণ আৰম্ভ কৰিছিল। ডেনসকলে লণ্ডন আক্ৰমণ কৰাৰ সময়ছোৱাতে (১০১৬ খ্ৰীষ্টাব্দত) এথেলৰেদৰ মৃত্যু ঘটিছিল। ৰজা এথেলৰেদৰ মৃত্যুৰ পিছত তেওঁৰ প্ৰথমা পত্নীৰ জ্যেষ্ঠপুত্ৰ বীৰ এডমুণ্ডে ইংলেণ্ডৰ সিংহাসনত আৰোহন কৰিছিল।(৫৮)

  চেক্সন ৰজা এডমুণ্ডে প্ৰায় এবছৰ ধৰি ডেনৰজা কানোটৰ আক্ৰমণ প্ৰতিহত কৰিছিল। ৰণাংগনত প্ৰদৰ্শন কৰা বীৰত্বৰ বাবে তেওঁ এডমুণ্ড আইৰনচাইড (Edmund ironside)  নামেৰে জনাজাত হৈছিল। এইলানি ৰণত চেক্সন আৰু ডেন সেনাৰ উভয় পক্ষৰে যথেষ্ট ক্ষতি হৈছিল। অৱশেষত ১০১৬ খ্ৰীষ্টাব্দত অলনে ( Olney) দ্বীপত দুয়োজন ৰজাৰ মাজত এখন শান্তিচুক্তি স্বাক্ষৰ হৈছিল। সন্ধিৰ চৰ্তানুসৰি ইংলেণ্ডৰ ভূ-খণ্ড পুনৰ ডেন আৰু চেক্সনসকলৰ মাজত বিভক্ত হৈছিল।(৫৯) কিন্তু এই চুক্তি স্বাক্ষৰৰ এমাহমানৰ পিছতে ৰহস্যজনক কাৰণত ইংলেণ্ডৰ লৌহপুৰুষ এডমুণ্ডৰ আকস্মিকভাৱে মৃত্যু ঘটিছিল। ফলত চেক্সনসকল পুনৰ নেতৃত্ববিহীন হৈ পৰিছিল। এনে পৰিস্থিতিত ১০১৭ খ্ৰীষ্টাব্দত ভাইকিঙ ৰজা কানোটে বিনা বাধাই ইংলেণ্ডৰ সিংহাসন অধিকাৰ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। কানোটে একেসময়তে নৰৱে, ডেনমাৰ্ক আৰু ইংলেণ্ডৰ ৰাজকাৰ্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰি এখন শক্তিশালী ডেন বা ভাইকিঙ সাম্ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল ।(৬০)কানোটে চেক্সনসকলক অতি কৌশলেৰে শাসন কৰিছিল। এডমুণ্ডৰ দুজন পুত্ৰক প্ৰথমতে নৰৱেৰ ৰজা আৰু পিছলৈ হাংগেৰীৰ (Hungery) ৰজাৰ ওচৰলৈ প্ৰেৰণ কৰিছিল। কানোতে পূৰ্বৰ চেক্সন ৰজা এথেলৰেদৰ (Ethelred) দ্বিতীয়গৰাকী ৰাণী তথা নৰ্মাণ ৰাজকুঁৱৰী এমাই (Emma) ফ্ৰান্সৰ নৰ্মাণ্ডিত আশ্ৰয় লৈ আছিল। এমাৰ পূৰ্বৰ চেক্সন ৰজা এথেলৰেদৰ ফালৰ পৰা এডৱাৰ্ড (Edward) আৰু আলফ্ৰেদ (Alfred) নামৰ দুজন পুত্ৰৰ জন্ম হৈছিল। এই দুজন ৰাজকোঁৱৰৰ অধিকাৰৰ স্বাৰ্থত নৰ্মান ৰজা ৰিচাৰ্ডে (এমাৰ ককায়েক) কানোটক আক্ৰমণ কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰিছিল। বুধিয়ক কানোটে যুদ্ধ কৰাৰ সলনি নৰ্মাণ ৰজালৈ তেওঁৰ ভনীয়েক এমাৰ সতে বিয়াৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। নিজৰ পুত্ৰসকলৰ নিৰাপত্তা চিন্তি অনিচ্ছাস্বত্বেও এমাই এই বিবাহত সন্মতি জনাইছিল। কানোটে এই বিবাহৰ দ্বাৰা নৰ্মাণসকলৰ সমৰ্থন লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। কানোটৰ ফালৰ পৰা এমাৰ হাৰ্ডিকানোট (Hardecanure ) নামৰ এজন পুত্ৰ আৰু গুনিহল্ডা (Gunhilda) নামৰ এগৰাকী কন্যাৰ জন্ম হৈছিল। এমাই হাৰ্ডিকানোটক ভৱিষ্যতৰ ইংলেণ্ডৰ ৰজা পাতিবলৈ সম্ৰাট কানোটৰ ওচৰত চৰ্ত ৰাখিছিল। ইতিপূৰ্বে কানোটৰ পূৰ্বৰ ৰাণী এলফগিভ (Alfgive)-ৰ সতে চুৱেন ( Swegn) আৰু হেৰল্ড (Harold) নামৰ দুজন পুত্ৰ আছিল।(৬১)১০৩৫ খ্ৰীষ্টাব্দত প্ৰতাপী ডেন ৰজা কানোটৰ মৃত্যু হৈছিল।(৬২)

                তেওঁৰ মৃত্যুৰ পিছত ইংলেণ্ডৰ সিংহাসনক লৈ এইবাৰ চেক্সন, ডেন আৰু নৰ্মানসকলৰ মাজত অৰিয়াঅৰি লাগিছিল। সিংহাসনৰ দাবীদাৰ ৰাজপৰিয়ালসমূহৰ মাজত ৰক্তক্ষয়ী সংঘাত আৰম্ভ হৈছিল। এই সময়চোৱাত কানোটৰ স’তে বিবাহপাশত আৱদ্ধ হোৱা এমাই বিশেষ ভূমিকা লৈছিল। ইতিপূৰ্বে কানোটৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ চুৱেন নৰৱেৰ ৰজা হৈছিল। আনহাতে, হাৰ্ডিকানোটে ডেনমাৰ্কৰ সিংহাসন দখলৰ বাবে ব্যস্ত আছিল। হাৰ্ডিকানোটৰ অনুপস্থিতিত ইংলেণ্ডৰ ডেন মুখিয়ালসকলে হেৰল্ডক ৰজা পাতিছিল। এই কথাত ৰাণী এমা অসন্তুষ্ট হৈছিল। তেওঁ ইংলেণ্ডৰ সিংহাসন হস্তগত কৰিবলৈ হাৰ্ডিকানোটলৈ বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰিছিল। আনহাতে কানোটৰ মৃত্যুৰ খবৰ পাই এমাৰ প্ৰথম স্বামী এথেলৰেদৰ সন্তান এডৱাৰ্ডে নৰ্মাণ্ডিৰ পৰা ৪০খন ৰণতৰী লৈ ইংলেণ্ড সিংহাসন অধিকাৰ কৰিবলৈ ৰাওনা হৈছিল। কিন্তু ৰাণী এমা আৰু স্থানীয় মুখিয়ালসকলৰ পৰা সমৰ্থন নোপোৱাত এডৱাৰ্ডে বিমুখ হৈ প্ৰত্যাৱৰ্তন কৰে। ইফালে ইংলেণ্ডত অপ্ৰতিদ্বন্দ্বী হৈ পৰা ৰজা হেৰল্ডৰ স্বেচ্ছাচাৰিতা ক্ৰমাৎ বৃদ্ধি পাবলৈ ধৰিছিল। এইবাৰ এমাই এক গোপন পত্ৰযোগে এডৱাৰ্ডৰ ভ্ৰাতৃ আলফ্ৰেদক ইংলেণ্ডৰ শাসনভাৰ ল’বলৈ আমন্ত্ৰণ জনাইছিল। নমাণ্ডিৰ পৰা চেক্সন ৰাজকোঁৱৰ আলফ্ৰেদে প্ৰায় ছশজনীয়া এদল সৈন্যৰে সৈতে ইংলেণ্ডত উপস্থিত হৈছিল। গডউইন (Godowin) নামৰ এমাৰ বিশ্বস্ত থেন (Thegn) বিষয়াই দলটোক ৰাণী এমাৰ শিবিৰলৈ আগবঢ়াই আনিছিল। কিন্তু আলফ্ৰেদৰ দলটোক এটা শিবিৰত ৰাতি জিৰণী লোৱা অৱস্থাত হেৰল্ডৰ সেনাই অতৰ্কিতে আক্ৰমণ কৰি কৰায়ত্ত কৰিছিল। হেৰল্ডৰ আদেশত আলফ্ৰেডক ৰাজহুৱা স্থানত যাতনা দি অৱশেষত চকু ফুটাই হত্যা কৰা হৈছিল। আলফ্ৰেদৰ সহযোগী সকলোকো নিষ্ঠুৰভাৱে অংগক্ষত কৰি হত্যা কৰা হৈছিল। এই পৈশাচিক হত্যাকাণ্ডৰ পিছত এমাই ইংলেণ্ড ত্যাগ কৰিছিল। এমাৰ অনুপস্থিতিত হেৰল্ড ইংলেণ্ডৰ অপ্ৰতিদ্বন্দ্বী সম্ৰাট হৈ পৰিছিল। কিন্তু মাত্ৰ চাৰিবছৰ ৰাজত্বৰ অন্তত ১০৪০ খ্ৰীষ্টাব্দত হেৰল্ডৰ মৃত্যু হৈছিল। হেৰল্ডৰ মৃত্যুৰ পিছত মাতৃ এমাৰ পৰামৰ্শ অনুসৰি হাৰ্ডিকানোটে ইংলেণ্ডলৈ ৬২খন ৰণতৰী লৈ ডেনমাৰ্কৰ পৰা ইংলেণ্ড অভিমুখে যাত্ৰা কৰিছিল। হাৰ্ডিকানোটৰ আগমনত চেক্সন আৰু ডেনৰ থেন বিষয়াসকলে নতশিৰ হৈ তেওঁক ইংলেণ্ডৰ ৰজা হিচাপে স্বীকাৰ কৰিছিল। হাৰ্ডিকানোটে বৈমাত্ৰেয় ভ্ৰাতৃ আলফ্ৰেদৰ নৃশংস হত্যাৰ বিচাৰ লৈছিল। এই হত্যাৰ শাস্তি স্বৰূপে পূৰ্বৰ ৰজা হেৰল্ডৰ মৃতদেহটো কবৰৰ পৰা উলিয়াই অনাই ৰাজহুৱাকৈ শিৰশ্ছেদ কৰি থেমচ নদীত উটুৱাই দিছিল। আলফ্ৰেডৰ হত্যাৰ স’তে জড়িত হোৱাৰ সন্দেহত থেন বিষয়া গডউইনক দোষী সাব্যস্ত কৰা হৈছিল। কিন্তু গডউইনে বিচাৰালয়ত শপত খাই নিজকে দোষমুক্ত কৰিছিল। ৰাণী এমাৰ বিশ্বস্ত হোৱাৰ হেতু এইজন প্ৰভাৱশালী থেন বিষয়া দোষমুক্ত হোৱাৰ লগতে তেওঁৰ পদমৰ্যাদা অটুত ৰাখিবলৈ সক্ষম হৈছিল। তেওঁ হাৰ্ডিকেনোটৰ বিশ্বাসভাজন হ’বলৈ এখন অতি বিলাসী জাহাজ উপহাৰ স্বৰূপে আগবঢ়াইছিল। কথিত আছে যে উক্ত জাহাজখন সোণৰ পাত লগাই সুশোভিত কৰা হৈছিল। জাহাজখনত আৰোহন কৰা নাৱিক আৰু সৈন্যবিলাকৰ বৰ্ম আৰু অস্ত্ৰসমূহত সোণ-ৰূপৰ পানী চৰোৱা হৈছিল। ৰজা হাৰ্ডিকানোটে এই উপহাৰ পাই অতিশয় আনন্দিত হৈছিল। আৰু গডউইনক ৱেচেক্স প্ৰদেশৰ আৰ্ল হিচাপে নিযুক্তি দিছিল।

                হাৰ্ডিকানোট এজন শান্ত আৰু নম্ৰ প্ৰকৃতিৰ শাসক আছিল। তেওঁ ডেনসকলৰ সমান্তৰালভাৱে চেক্সনসকলৰ মাজতো জনপ্ৰিয় আছিল। কিন্তু এক ৰোগত আক্ৰান্ত হোৱাৰ হেতু মাত্ৰ দুটা বছৰৰ বাবেহে ইংলেণ্ডত ৰাজত্ব কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। ১০৪২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ০৪ জুন তাৰিখে এক ৰাজকীয় ভোজৰ সময়চোৱাত তেওঁৰ মৃত্যু ঘটিছিল। হাৰ্ডিকানোটৰ কোনো সন্তান নাছিল। ফলত ৰাজসিংহাসন প্ৰত্যাশী ৰাজকোঁৱৰসকল তৎপৰ হৈ পৰিছিল। 

               ফ্ৰান্সৰ নমাণ্ডিত আশ্ৰয় লোৱা মৃত ৰজা এথেলৰেদ আৰু ৰাণী এমাৰ বৰপুত্ৰ এডৱাৰ্ডক ইংৰাজসকলে ৰজা হিচাপে মনোনীত কৰিছিল। সেই মৰ্মে ১০৪৩ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ০৩ এপ্ৰিলত এডৱাৰ্ড (Edward the confessor)-এ ইংলেণ্ডৰ সিংহাসনত আৰোহন কৰিছিল। এডৱাৰ্ডে প্ৰথমাৱস্থাত গডউইন, লিওফ্ৰিক আৰু চিৱাৰ্ড এই তিনিজন আৰ্ল (Earl) বা ভূ-সামন্তৰ সমৰ্থন লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। এইসকলৰ ভিতৰত গডউইন আছিল অত্যন্ত প্ৰভাৱশালী আৰ্ল। তেওঁৰ দুজন পুত্ৰ হেৰল্ড আৰু চুৱেনো একোজন আৰ্ল আছিল। এওঁলোকে নিজা প্ৰদেশসমূহত একো একোজন স্বাধীন ৰজাৰ দৰে ৰাজত্ব কৰিছিল। গডউইনৰ এগৰাকী কন্যাক ৰজা এডৱাৰ্ড

 বিয়া কৰাই দেশৰ পাট ৰাণী পাতিছিল। অৰ্থাৎ গডউইনৰ পৰিয়ালটো ইংলেণ্ডৰ ৰাজপৰিয়ালৰ সমকক্ষ হৈ পৰিছিল। কিন্তু গডউইনৰ স’তে ৰজাৰ মধুৰ সম্পৰ্কত অৱক্ষয় হ’বলৈ বেছি পৰ নালগিল ।

                  ডেন আৰু চেক্সন আৰ্লসকলৰ সমৰ্থনত ইংলেণ্ডৰ ৰজা হবলৈ সক্ষম হোৱা এডৱাৰ্ড কিন্তু ফ্ৰান্সৰ নৰ্মান জাতিৰ প্ৰতিহে অধিক আগ্ৰহী আছিল। তেওঁ দৈনন্দিন জীৱনত ফৰাচী বা নৰ্মানসকলৰ আদৱ-কায়দা অনুকৰণ কৰিহে ভাল পাইছিল। তেওঁ ৰাজকাৰ্য্য পৰিচালনাৰ হেতু নৰ্মান বিষয়া নিয়োগ কৰাৰ বাবে তৎপৰ হৈ পৰিছিল। অত্যাধিক ধৰ্মভীৰু এইজন ৰজাই ইংলেণ্ডৰ খ্ৰীষ্টান চাৰ্চ বা গীৰ্জাসমূহ পৰিচালনাৰ বাবেও ফ্ৰান্সৰ পৰা যাজক আমন্ত্ৰণ কৰি মনোনীত কৰিছিল। সমান্তৰালভাৱে তেওঁৰ অগাধ নৰ্মান প্ৰীতিৰ হেতু নমাণ্ডিৰ পৰা অনেক নৰ্মান পৰিয়ালে ইংলেণ্ডৰ ভূমিলৈ প্ৰব্ৰজন কৰি স্থায়ীভাৱে বাস কৰিবলৈ সুবিধা পাইছিল। ৰজাৰ এনে হঠকাৰী নীতিত এংলো-চেক্সন বিষয়া আৰু প্ৰজাসকল অসন্তুষ্ট হৈছিল। লাহে লাহে তেওঁলোকৰ মনত পুঞ্জীভূত ক্ষোভৰ বহিঃপ্ৰকাশ ঘটিবলৈ ধৰিছিল।

                  ১০৫০খ্ৰীষ্টাব্দত ৰজা এডৱাৰ্ডক সাক্ষাৎ কৰিবলৈ তেওঁৰ ভগ্নী গডাৰ দ্বিতীয় স্বামী ইউষ্টেচ  (Eustace) ইংলেণ্ডলৈ আহিছিল। তেওঁ নৰ্মাণ্ডিৰ ব’ল’ন প্ৰদেশৰ শাসক বা কাউণ্ট বিষয়া আছিল। ইউষ্টেচৰ দলটো ফ্ৰান্সলৈ উভতাৰ সময়ত ইংলেণ্ডৰ ডভাৰ (Dover) চহৰত আশ্ৰয় লৈছিল। সেই সময়তে তেওঁৰ এজন অনুচৰে স্থানীয় ব্যক্তিৰ ঘৰত বলপূৰ্বকভাৱে প্ৰৱেশ কৰি ঘৰৰ গৰাকীক আক্ৰমণ কৰিছিল। এই ঘটনাক কেন্দ্ৰ কৰি স্থানীয় নিৱাসীসকলৰ স’তে ইউষ্টেচৰ দলটোৰ সংঘাতৰ সূত্ৰপাত হৈছিল। এই ৰক্তাক্ত ঘটনাত স্থানীয় ২০জনৰো অধিক লোকৰ আৰু ইউষ্টেচৰ পক্ষৰ ১৯জন সহযোগীৰ মৃত্যু ঘটিছিল। (৬৩)  ইউষ্টেচে কেইজনমান অনুচৰসহ কোনোমতে প্ৰাণ লৈ পলায়ন কৰি ৰজাক ওচৰত আপত্তি দৰ্শাইছিল। ৰজা এডৱাৰ্ডে এই ঘটনাৰ বাবে ডভাৰ প্ৰদেশৰ আৰ্ল গডউইনক জগৰীয়া কৰি উক্ত ঘটনাত জড়িত স্থানীয় লোকসকলক কৰায়ক্ত কৰিবলৈ আদেশ দিছিল। ৰজাই এনেদৰে বিদেশীৰ পক্ষ সমৰ্থন কৰা কাৰ্যত গডউইন ক্ষুব্ধ হৈছিল। তেওঁ ৰজাৰ আদেশ অমান্য কৰি ৰজাৰ বিৰুদ্ধাচৰন কৰিছিল। আৰ্ল গডউইনে নিজৰ দুই পুত্ৰ হেৰল্ড আৰু চুৱেনৰ সহযোগত এক বিশাল সৈন্যবাহিনী সমবেত কৰি ইংৰাজ জনতাক অপমান কৰা ৰজাক উচিত শিক্ষা দিবলৈ আগবাঢ়িছিল। গডউইনৰ অত্যুৎসাহৰ বিষয়ে জানিব পাৰি ৰজা এডৱাৰ্ডেও অন্যান্য আৰ্লসকলৰ সহযোগত ৰাজকীয় সৈন্য বাহিনী একত্ৰিত কৰি প্ৰত্যাক্ৰমণৰ বাবে সাজু হৈছিল। কিন্তু আৰ্লসকলৰ সিদ্ধান্তমৰ্মে ৰজাই যুদ্ধৰ সলনি ৱাটেনা-গেমত (Wetena-gamot) বা উইতন (Witon) সদন জাৰি কৰিছিল। উইতন (Witon) মানে হৈছে জ্ঞানী লোকৰ সদন। এংগলো-চেক্সন ৰাজত্বকালত উইতনসকল সমবেত হৈ ৰাজকীয় সিদ্ধান্তসমূহ গ্ৰহণ কৰিছিল। উইতন সদনে গডউইনক ৰজাৰ বিৰুদ্ধাচৰণ কৰাৰ বাবে পাঁচদিনৰ ভিতৰত নিজৰ নিৰ্দোষিতা সাব্যস্ত কৰিবলৈ আৰু অন্যথা দেশ ত্যাগ কৰিবলৈ আদেশ জাৰি কৰিছিল। এইবাৰ পৰিস্থিতি বিষম দেখি গডউইনে সপৰিয়ালে পলায়ন কৰিছিল । কনিষ্ঠ পুত্ৰ হেৰল্ডে আয়াৰলেণ্ডত গৈ আত্মগোপন কৰিছিল। 

                  আনহাতে অকৰ্মণ্য ৰজা এডৱাৰ্ডে নৰ্মান পৰামৰ্শদাতাসকলৰ প্ৰৰোচনাত পৰি নিৰাপত্তাৰ খাতিৰত নৰ্মাণ্ডিৰ ডিউক বা শাসক উইলিয়ামৰ সামৰিক সহযোগ বিচাৰিছিল। উইলিয়ামে নিজৰ প্ৰশিক্ষণ প্ৰাপ্ত নাইট (Knight) যোদ্ধাৰ বিশাল বাহিনীৰ সৈতে ইংলেণ্ডত পদাৰ্পণ কৰি ৰজাক সাক্ষাৎ কৰিছিল। কিন্তু তেতিয়ালৈকে গডউইনৰ সন্ত্ৰাস প্ৰশমিত হৈছিল। সেয়ে ইংলেণ্ডৰ ৰজা এডৱাৰ্ডে অনেক মূল্যৱান উপহাৰ দি উইলিয়ামক সন্মান সহকাৰে স্বদেশলৈ বিদায় দিছিল।(৬৪)  

ইফালে সুযোগ সন্ধানী গডউইনে শীতকাল অন্ত পৰাৰ লগে লগে পুনৰ নিজৰ সৈন্যবাহিনী সংগঠিত কৰি কেতবোৰ ৰণতৰি লৈ ইংলেণ্ডলৈ প্ৰত্যাৱৰ্তন কৰিছিল। গডউইনে বিনাযুদ্ধে ৰজাৰ শৰণাপন্ন হোৱাৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। অনিচ্ছাস্বত্বেও ৰজাই গডউইন আৰু হেৰল্ডক ক্ষমা কৰি তেওঁলোকৰ প্ৰদেশসমূহ ঘূৰাই দিছিল। কিন্তু ছূয়েনক দেশত প্ৰৱেশ কৰাৰ অনুমতি নিদিলে। গদউইনৰ আগমনত ভীতিগ্ৰস্ত হৈ ৰজাৰ প্ৰিয়পাত্ৰ নৰ্মান অনুচৰ বিলাকে ইংলেণ্ডৰ পৰা পলায়ন কৰিছিল। সিংহপুৰুষ গডউইনৰ আগমনত এংলো-চেক্সনসকলৰ মনোবল বৃদ্ধি পাইছিল। ১০৫৩ খ্ৰীষ্টাব্দত গডউইনৰ মৃত্যু ঘটিছিল।

 

 

গডউইনৰ দৰেই তেওঁৰ জ্যেষ্ঠপুত্ৰ হেৰল্ড দক্ষ শাসক আৰু পৰাক্ৰমী যোদ্ধা আছিল। অতি কম সময়ত তেওঁ ইংলেণ্ডৰ প্ৰায়বিলাক প্ৰদেশ হস্তগত কৰি আতাইতকৈ শক্তিশালী আৰ্ল হৈ পৰিছিল। ১০৬৫ খ্ৰীষ্টাব্দত এক সমুদ্ৰ যাত্ৰাৰ সময়ত হেৰল্ডৰ জাহাজ দূৰ্ঘটনাগ্ৰস্ত হৈছিল। তেওঁ কথমপি ৰক্ষা পৰে যদিও ফ্ৰান্সৰ নমাণ্ডিৰ ডিউক উইলিয়ামৰ হাতত বন্দী হৈছিল। উইলিয়াম বন্দী হেৰল্ডৰ যোগেদি নিজৰ স্বাৰ্থ সিদ্ধি কৰাৰ চিন্তা কৰিলে। ভৱিষ্যতে ইংলেণ্ডৰ সিংহাসন হস্তগত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত উইলিয়ামক সহযোগ কৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতিৰ বিনিময়ত হেৰল্ড নৰ্মানসকলৰ পৰা মুক্ত হৈ সুকলমে ইংলেণ্ডলৈ উভতি আহিছিল।  ১০৬৬ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ০৫ জানুৱাৰীত ইংলেণ্ডৰ ৰজা এডৱাৰ্ডৰ মৃত্যু ঘটিছিল। এডৱাৰ্ডৰ কোনো সন্তান নথকাত হেৰল্ড ইংলেণ্ডৰ ৰাজমুকুটৰ গৰাকী হৈ পৰিছিল। হেৰল্ডক লৈ চেক্সনসকল উৎফুলিত হৈছিল। কিন্তু ডেনসকলে কোনোপধ্যেই হেৰল্ডক ইংলেণ্ডৰ ৰজা হিচাপে স্বীকাৰ কৰিবলৈ মান্তি হ’ব পৰা নাছিল। ইংলেণ্ডৰ আকাশে-বতাহে পুনৰ ৰনডংকা বাজি উঠিছিল।

                চেক্সন আৰ্ল  (Earl) হেৰল্ডৰ ৰাজ-অভিষেকৰ বাৰ্তা পাই ফ্ৰান্সৰ নৰ্মান্দিৰ ডিউক উইলিয়ামে অপমানবোধ কৰিছিল। তেওঁ ইংলেণ্ড আক্ৰমণৰ বাবে ৰণতৰীসহ এক বিশাল সেনাবাহিনীক সাজু কৰিছিল। ইংলিছ-চেনেলৰ (English Channel) সিপাৰে হেৰল্ডেও নৰ্মান আক্ৰমণৰ আশংকা কৰি চেক্সন সেনা বাহিনীক সষ্টম কৰি ৰাখিছিল। কিন্তু একে সময়তে হেৰল্ডৰ সন্মুখত আন এক সংকটে দেখা দিছিল। ইতিমধ্যেই নৰৱেৰ ৰজা হেৰল্ড হাৰ্ডাদাৰ (Harold Haradarda) নেতৃত্বত এক বিশাল ভাইকিঙ সেনাবাহিনীয়ে ইংলেণ্ডৰ উত্তৰ দিশে আগুৱাই আহি য়ৰ্ক চহৰ আক্ৰমণ কৰিছিল। স্থানীয় ডেনসকলে এই আক্ৰমণত সহযোগ কৰিছিল। অগণন নিৰীহ ইংৰাজ প্ৰজা ডেনৰ হাতত নিধন হৈছিল।

           হেৰল্ডে চেক্সন সেনাৰ এটা বাহিনী নৰ্থোমব্ৰিয়া মোতায়েন কৰি আনটো বাহিনী নিজে নেতৃত্ব লৈ ইংলেণ্ডৰ দক্ষিণ দিশেৰে ৰাওনা হৈছিল। ১০৬৬ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ২৫ ছেপ্টেম্বৰ তাৰিখে চেক্সন সেনাই য়ৰ্ক চহৰৰ ওচৰৰ ষ্টেমফৰ্ড ব্ৰীজত ( Stamford Bridge) অৱস্থান কৰা ডেন-ভাইকিঙ সেনাবাহিনীক অতৰ্কিত আক্ৰমণ কৰিছিল। এই ৰণত নৰৱেৰ ৰজা হেৰল্ড হাৰ্ডাদা আৰু অনেক ডেন নেতা মৃত্যুৰ মুখৰ পৰিছিল। হেৰল্ডৰ নেতৃত্বত চেক্সনসকলে চিৰবৈৰী ডেনসকলক সমুলঞ্চে নিপাত কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল।(৬৫)  কিন্তু চেক্সনসকলৰ বিজয় উল্লাস কৰিবলৈ আহৰি নেপালে। ডেনসকলৰ স’তে হেৰল্ড ব্যস্ত থকাৰ সময়তেই সমুদ্ৰ পথেৰে উইলিয়ামৰ নৰ্মান সেনা ইংলেণ্ডৰ দক্ষিণ প্ৰান্তত অৱস্থিত চুচেক্সত আহি শিবিৰ পাতিছিল। শত্ৰুৰ আগমনৰ বাৰ্তা শুনি ৰজা হেৰল্ডে অকনো পলম নকৰি পুনৰ উইলিয়ামক ভেটিবলৈ ৰাওনা হৈছিল।

 ১৪ অক্টোবৰ ১০৬৬ খ্ৰীষ্টাব্দত হেষ্টিঙ্গচ (Hastings) নামৰ ঠাইত চেক্সন আৰু নৰ্মানসকল সন্মুখ সমৰত লিপ্ত হৈছিল। এই ৰণত চেক্সন থেন যোদ্ধাসকলে প্ৰাণটাকি যুঁজিছিল। কিন্তু নৰ্মান অশ্বাৰোহী আৰু কাঁড়ী সেনাৰ উপৰ্যুপৰি আক্ৰমণত পদাতিক চেক্সন যোদ্ধাবিলাক ৰণাংগনত ঢলি পৰিছিল। সন্মুখ সমৰত ভাগ লোৱা বীৰ চেক্সন ৰজা হেৰল্ডৰ চকু শৰবিদ্ধ হোৱাত তেওঁৰ মৃত্যু ঘটিছিল। ৰজা হেৰল্ডৰ মৃত্যুৰ পিছত চেক্সনসকলৰ মনোবল হ্ৰাস পাইছিল। ফলত নৰ্মানসকলৰ হাতত চেক্সনসকল শোচনীয়ভাৱে পৰাজিত হৈছিল। হেষ্টিঙ্গচৰ ৰণত বিজয়ী হৈ নৰ্মান্দিৰ ডিউক উইলিয়াম ইংলেণ্ডৰ ৰজা হৈছিল। ইয়াৰ লগে লগে ইংলেণ্ডত এংলো-চেক্সন ৰাজত্বৰ অৱসান ঘটিছিল।(৬৬)

               উইলিয়ামে শাসনভাৰ লৈ চেক্সন আৰু ডেনসকলক অতি কঠোৰ হাতেৰে দমন কৰিছিল। তেওঁ পৰ্য্যায়ক্ৰমে ইংলেণ্ডৰ ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক ক্ষেত্ৰখনৰ বহু পৰিৱৰ্তন সাধিছিল। নৰ্মাণ শাসনকালৰ পৰাই ইংলেণ্ডত নৰ্মান, এংলো-চেক্সন আৰু ডেনসকলৰ মাজত হোৱা সংমিশ্ৰণত আধুনিক ইংৰাজ জাতিৰ গঠন প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ হৈছিল।

                নৰ্মাণ ৰাজত্বৰ ফেঁহুজালিৰ পৰাই ফুটবলৰ ক্ৰমবিকাশৰ এক নতুন অধ্যায়ৰ সূচনা হয়। ৰোমান শাসন কালত বিকশিত হাৰফাচতাম খেলবিধ এংলো-চেক্সন ৰাজত্বকালত হয়তো পাহৰণিৰ বুকুত বিলীন হ’বলৈ ধৰিছিল। কিন্তু নৰ্মানসকলৰ আগমনৰ পিছত ফ্ৰান্সত প্ৰচলিত পৰম্পৰাগত লা-চৌলে (La Soule) নামৰ আন এবিধ বল খেলৰ স’তে ইংৰাজসকলৰ পৰিচয় ঘটিছিল। ইতিপূৰ্বে উল্লেখ কৰি অহা হৈছে যে ৰোমান শাসনকালৰ বহু পূৰ্বৰে পৰা কেল্ট বা গালসকলৰ মাজত এনেধৰণৰ এক খেলৰ প্ৰচলন আছিল। হয়তো নৰ্মান শাসনকালত ব্ৰিটিচ দ্বীপপুঞ্জৰ নিৱাসীসকলৰ মাজত প্ৰচলিত বল খেলে এক নতুন মাত্ৰা লাভ কৰিছিল। হাৰফাচতাম, লা-চৌলে আদি পৰম্পৰাগত খেলৰ বিভিন্ন উপাদানৰ সংমিশ্ৰণ আৰু পৰ্যায়ক্ৰমে ঘটি যোৱা পৰিৱৰ্তনৰ ফলত আধুনিক ফুটবলৰ বিকাশৰ পথ মুকলি হৈছিল। হেষ্টিঙ্গচৰৰণৰ সময়ৰ পৰা শতকৰ বিৰতিৰ অন্তত ফুটবল ইংৰাজসকলৰ জীৱনৰ এক অভিন্ন অংগ হৈ পৰিছিল।(৬৭)

বিশেষতঃ ১২ শতিকাৰ পৰা ইংলেণ্ডৰ গাঁও আৰু চহৰসমূহত এক নতুন সংস্কৰণেৰে পৰম্পৰাগত ফুটবল খেলৰ আত্মপ্ৰকাশ ঘটিছিল। এই খেলবিধ গাঁৱৰ দুটা দলৰ মাজত বা চুবুৰীয়া গাঁৱৰ বাসিন্দাৰ স’তে অনুষ্ঠিত হৈছিল। সাধাৰণতে খ্ৰীষ্টান ধৰ্মীয় এক বিশেষ অনুষ্ঠান চৰ্ভ টিউজ দে ( Shorve Tuesday)-ৰ দিনা উক্ত খেলবিধ খেলা হৈছিল। অনুৰূপ ধৰণৰ খেল ফ্ৰান্সৰ উত্তৰ প্ৰান্তত চৰ্ভ টিউজ দে (Shorve Tuesday), দেওবাৰ ( Sunday), চেইণ্ট ডে (Saint day) আদি বিশেষ দিনত অনুষ্ঠিত হৈছিল।(৬৮)

        নৰ্মান ৰাজত্বকালত প্ৰচলিত ফুটবলৰ স’তে ইংলেণ্ডৰ ইতিহাসৰ এক ৰক্তাক্ত ঘটনা সাঙোৰ খাই আছে । সেয়া আছিল ইংলেণ্ডৰ নৰ্মান ৰজা হেনৰি দ্বিতীয় (জন্ম:১১৩৩, মৃত্যু: ১১৮৯)-ৰ ৰাজত্বকাল। সেই সময়ত থমাচ বেকেট (Thomas Beckket) নামৰ এজন পণ্ডিত ব্যক্তি কেণ্টাৰবেৰীৰ খ্ৰীষ্টান যাজক (Archbishop) হিচাপে মনোনীত হৈছিল। প্ৰথমাৱস্থাত বেকেট ৰজা হেনৰীৰ অতি ঘনিষ্ঠ আছিল। কিন্তু পিছলৈ চাৰ্চৰ কৰ্তৃত্বৰ ওপৰত ৰজাই অত্যাধিক হস্তক্ষেপ কৰা কাৰ্যক বেকেটে বিৰোধিতা কৰিবলৈ ধৰিছিল । বেকেটৰ ব্যৱহাৰত ৰজা হেনৰী দ্বিতীয়ই অপমানবোধ কৰিছিল। এটা সময়ত বেকেটৰ স’তে ৰজাৰ মনোমালিন্যই চৰম সীমাত উপনীত হৈছিল। ১১৭০ চনৰ ২৮ ডিচেম্বৰ তাৰিখে ৰজাই উত্তেজনাৰ বশৱৰ্তী হৈ বেকেটৰ পৰা তেওঁক পৰিত্ৰাণ দিবলৈ আদেশ জাৰি কৰিছিল। সেই আদেশ অনুসৰি পিছদিনা চাৰিজন নাইট সৈন্যই কেণ্টাৰবেৰীৰ (Centurberry) এক মঠৰ (Monastery) ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰি থমাচ বেকেটক প্ৰাৰ্থনা কৰি থকা অৱস্থাত হত্যা কৰিছিল। এই ঘটনাই সমগ্ৰ ইউৰোপত জোকাৰণি তুলিছিল। এই অপকৰ্মৰ পিছত ৰজা হেনৰী দ্বিতীয় অনুতপ্ত হৈ খ্ৰীষ্টান চাৰ্চৰ পোপৰ ওচৰত ক্ষমা খুজিছিল আৰু বেকেতৰ সমাধিত উপস্থিত হৈ নিজৰ শৰীৰত বেত্ৰাঘাত কৰি প্ৰায়শ্চিত্ত হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত স্বৰ্গগামী থমাচ বেকেট এজন ছেইণ্ট (Saint) হিচাপে জনসমাজত সমাদৃত হৈছিল আৰু কেণ্টাৰবেৰিত অৱস্থিত তেওঁৰ সমাধি এক পুণ্য তীৰ্থক্ষেত্ৰলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল। ইংলেণ্ডৰ লগতে সমগ্ৰ ইউৰোপৰ পৰা সেই সমাধিক্ষেত্ৰলৈ ভক্তৰ সমাগম হ’বলৈ ধৰিছিল।(৬৯)(৭০)

 

              প্ৰয়াত চেইণ্ট থমাচ বেকেটৰ এজন ব্যক্তিগত অনুচৰৰ নাম উইলিয়াম ফীটজ ষ্টীফেন (WILLIAM FITZ STEPHEN ,  1120-1190)। চেইন্ট থমাচ বেকেটৰ মৃত্যুৰ পিছত উইলিয়াম ফিটজ ষ্টীফেনে ( WILLIAM FITZ STEPHEN) লেটিন ভাষাত  “ডেসক্রিপটিও নোবিলিসিমা চিভিটাটিস লণ্ডনিয়া” (Descriptionobilissimae civitatis Londoniae) নামৰ এখন গুৰুত্বপূৰ্ণ গ্ৰন্থ প্ৰণয়ন কৰিছিল। চেইন্ট থমাচ বেকেটৰ স্মৰণত ৰচনা কৰা এই গ্ৰন্থখনত ১২ শতিকাৰ লণ্ডনৰ বাসিন্দাসকলৰ জীৱন-ধাৰণৰ বিভিন্ন গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য নথিভুক্ত হৈছিল। উক্ত গ্ৰন্থখনত সেই সময়ৰ লণ্ডন চহৰৰ যুৱকসকলৰ মাজত প্ৰচলিত ফুটবল খেলৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য সন্নিৱিষ্ট হৈছিল। লেটিন ভাষাত লিখা গ্ৰন্থখনত ইংৰাজী ভাষাৰ ফুটবল শব্দৰ সলনি পিলা (Pilae) শব্দৰ প্ৰয়োগ হৈছিল।(৭১) ফলিচ ( Folis) বা পিলা (Pila) হৈছে ৰোমান লেটিন ভাষাত প্ৰয়োগ হোৱা ফুটবল বা গোলাকাৰ বলৰ সমাৰ্থক শব্দ।(৭২)

১৭৭২ খ্ৰীষ্টাব্দত চেমুৱেল পেজ ( Samuel Pegge) নামৰ এজন লেখকে উক্ত গ্ৰন্থখন ইংৰাজীলৈ অনুবাদ কৰিছিল। চেমুৱেল পেজৰ দ্বাৰা অনুবাদ হোৱা “দেচক্ৰীপচন অৱ দ্যা চিটি অৱ লণ্ডন”  (Description of The City of London) গ্ৰন্থত ইংৰাজ যুৱকসকলৰ মাজত প্ৰচলিত ফুটবল খেলৰ স্পষ্ট আভাস পোৱা যায়।

“London, in lieu of the ancient   shews of the Theatre, and the entertainments of the scene, has exhibitions of a more devout kind; either representation of those miracles  which were wrought by holy Confessions, or those passions and suffering in which the Martyrs so signally displayed their fortitude. Besides, that we may begin with the pastimes of the boys, (as we have all been boys) annually, on the day which is called Shrove-Tuesday, the boys of the respective schools bring to the masters each one his fighting-cock , and they are indulged all the morning with seeing their cocks fight in the schoolroom. After dinner, all the youth of the city go into the field of the suburbs, and address themselves to the famous game of foot-ball . The scholars of each school have their peculiar ball; and the particular trades have most of them theirs. The elders of the city, the fathers of the parties, and the rich and wealthy, come to the field on horseback, in order to behold the exercises of the youth, and in appearance are themselves as youthful as the youngest; their natural heat seeming to be revived at the fight of ſo much agility, and in a participation of the diversions of their festive sons.” (৭৩)

              এই তথ্যৰ ভিত্তিত ১২ শতিকাৰ লণ্ডনৰ স্থানীয় নাগৰিকসকলৰ অৱসৰ বিনোদন আৰু মনোৰঞ্জনৰ মাধ্যমসমূহৰ বিষয়ে অনুমান কৰিব পাৰি। সেই সময়ত লণ্ডন চহৰত মিৰাকল প্লে (Miracle play) বা ধৰ্মীয় আখ্যানমূলক নাট প্ৰদৰ্শন হৈছিল। আনহাতে স্কুলীয়া ছাত্ৰসমূহে “চৰ্ভ টিউজ দে” দিনা কুকুৰা যুঁজাই আমোদ লভিছিল। আৰু দুপৰীয়াৰ আহাৰ গ্ৰহণ কৰাৰ পিছত তেওঁলোকে ফুটবল খেলত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। চহৰৰ জ্যেষ্ঠলোক, খেলুৱৈসকলৰ পিতৃ আৰু আঢ্যৱন্ত ব্যক্তিসকলে উক্ত খেল উপভোগ কৰিবলৈ ঘোঁৰাত উঠি খেলপথাৰত উপস্থিত হৈছিল। তেওঁলোকে যুৱ আৰু চেমনীয়া খেলুৱৈসকলক উৎসাহিত কৰিছিল।

              ইয়াৰ দ্বাৰা নিশ্চিত হ’ব পাৰি যে ১২ শতিকালৈকে ফুটবল খেল ইংৰাজসকলৰ সমাজ-জীৱনৰ অংশ হৈ পৰিছিল। সম্ভৱতঃ লণ্ডনত স্কুলীয়া ছাত্ৰ বা যুৱকসকলৰ মাজত প্ৰচলিত ফুটবল খেল কেতবোৰ অনুশাসনৰ মাজেৰে হিংস্ৰতা বৰ্জিতভাৱে উপভোগ কৰা হৈছিল।

কিন্তু ইয়াৰ সমান্তৰালভাৱে ইংলেণ্ডৰ বাট-পথসমূহত অকৰ্তৃত্বশীল ফুটবল খেলে জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰিছিল। চহৰ বা গ্ৰামাঞ্চলৰ জনবহুল এলেকাসমূহত অনুষ্ঠিত হোৱা এনেধৰণৰ খেলক ইংৰাজীত মব ফুটবল (Mob Football) আখ্যা দিয়া হয়। খেলত অংশ লোৱাসকলে চামৰাৰে বা গাহৰিৰ মূত্ৰাশয়ৰে সজা বল এটা গাঁও বা চহৰৰ এটা স্থানৰ পৰা আন এটা লক্ষ্যস্থানলৈ টনা-আঁজোৰা কৰি লৈ যোৱাই মূল উদ্দেশ্য আছিল। খেলত হাত-ভৰি প্ৰয়োগ কৰা বা খেলুৱৈৰ সংখ্যা নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত কোনো ধৰা-বন্ধা নিয়ম নাছিল। ধাৰণা হয় দুজনমানে নাগৰিকে বল এটা লৈ খেলিবলৈ আৰম্ভ কৰা দেখি ওচৰৰ প্ৰত্যক্ষদৰ্শীসকলে আনন্দত আত্মাহাৰা হৈ স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে খেলত ভাগ লৈছিল। খেলৰ পৰিৱেশ উত্তেজনাময় হৈ অহাৰ লগে লগে খেলত ভাগ লোৱা খেলুৱৈৰ সংখ্যাও ক্ৰমাৎ বৃদ্ধি পাই গৈছিল। অপেচাদাৰী খেলুৱৈসকলে বলটোক হস্তগত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰোতে পৰস্পৰৰ মাজত সংঘাতত লিপ্ত হৈছিল। সচৰাচৰ খেলত অংশ লোৱাসকল গুৰুতৰভাৱে আহত হৈছিল। এই খেল কেতিয়াবা একেৰাহে কেইবাদিনলৈকে হৈছিল। সাম্প্ৰতিক সময়তো এনেধৰণৰ পৰম্পৰাগত ফুটবল খেল ইংলেণ্ডৰ লিংকনচায়াৰ (Lincolnshire)-ত আয়োজন হোৱাৰ তথ্য পোৱা যায়।

 

                নৰ্মান ৰাজত্বকালত ব্ৰিটেইনত বহু পৰিৱৰ্তন সাধন হৈছিল। এই সময়চোৱাতে ইংৰাজী ভাষাৰ বিকাশৰ ধাৰা তৰাম্বিত হ’বলৈ ধৰিছিল। নৰ্মান শাসকসকলে ফৰাচী ভাষা আৰু খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ যাজকসকলে লেটিন ভাষা ব্যৱহাৰ কৰিছিল। আনহাতে, গৰিষ্ঠসংখ্যক প্ৰজাই এংলো- চেক্সন ৰাজত্ব কালত বিকশিত ইংৰাজী ভাষাৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল। সৰ্বসাধাৰণৰ মাজত ইংৰাজী ভাষাৰ জনপ্ৰিয়তাক অনুধাৱন কৰি এচাম পণ্ডিতে ইংৰাজী ভাষা-সাহিত্যৰ বিকাশৰ বাবে আগবাঢ়ি আহিছিল। এইসকলৰ ভিতৰত জিঅ’ফ্ৰে চ’চাৰ (Geoffrey Chauchar, ১৩৪৩-১৪০০ খ্ৰীষ্টাব্দ)-ৰ নাম উল্লেখযোগ্য। চ’চাৰে পোনপ্ৰথমে সৰ্বসাধাৰণে বুজিব পৰাকৈ থলুৱা ইংৰাজী ভাষাত লিখা-মেলা কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। জিঅ’ফ্ৰে চ’চাৰৰ অৱদানৰ বাবে তেওঁক ইংৰাজী সাহিত্যৰ পিতৃপুৰুষ আখ্যা দিয়া হয়।

       চ’চাৰৰ ৰচনাৱলীত ব্যৱহাৰ হোৱা মধ্যযুগীয় ইংৰাজী ভাষাত ফৰাচী আৰু লেটিন শব্দৰো সমাহাৰ ঘটিছিল। চ’চাৰে “কেন্টাৰবেৰী টেলচ”  (Centurberry Tales) নামৰ এখন সাধুকথাৰ পুথি ৰচনা কৰিছিল। কেন্টাৰবেৰী টেলচৰ যোগেদি চ’চাৰে সৰ্বসাধাৰণৰ মাজত প্ৰচলিত কেতবোৰ লোককথা সংগ্ৰহ কৰি লিখিত ৰূপ দিয়াৰ প্ৰয়াস কৰিছিল। “কেন্টাৰবেৰী টেলচ”ত চেইন্ট বেকেটৰ সমাধিক্ষেত্ৰ দৰ্শন কৰিবলৈ যোৱা কিছু তীৰ্থযাত্ৰীৰ কথোপকথনৰ মাজেৰে সৰ্বমুঠ ২১টা সাধু উপস্থাপন কৰা হৈছিল। ইবিলাকৰ ভিতৰত প্ৰথমটি সাধুৰ নাম আছিল “নাইটচ টেল”( Knightes Tale)।এই  “নাইটচ টেল” কাহিনীত ইংৰাজী বল (Ball) শব্দটোৰ উল্লেখ পোৱা যায়। ইয়াত দুজন নাইট যোদ্ধাই পৰস্পৰৰ মাজত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতাত লিপ্ত হোৱাৰ বিৱৰণ দাঙি ধৰা হৈছিল।

“He thro the thikkest of the Thrang ganthreste;

There stomblinStedys strong, and doun goth all

He rollythundir Fote as doth a Ball:

He Foynith on his Fete with his Truncheoun ;”

(Modern English :”He charged through the densest part of the throng,

Where strong steeds stumbled and fell all around.

He tumbled to the ground like a rolling ball,

And struck out with his feet, wielding his truncheon.”)( ৭৪)(৭৫)

 

              কাহিনীকাৰৰ বিৱৰণ অনুসৰি দুজন নাইট (Knight) যোদ্ধাই পৰস্পৰৰ মাজত দ্বন্দ্ব যুদ্ধতলিপ্ত হোৱাৰ সময়ত এজন নাইট যোদ্ধা ধৰাসায়ী হৈ ঘোঁৰাৰ পৰা বল এটাৰ দৰে লুটি খাই বাগৰি পৰিছিল। অৰ্থাৎ ইংৰাজী বল (Ball) শব্দৰ প্ৰথমটো নথিভুক্ত তথ্যৰ সম্ভেদ আমি চ’চাৰৰ লেখাৰ যোগেদি পাবলৈ সক্ষম হৈছো। ইয়াৰ দ্বাৰা বুজা যায় সেইসময়ৰ ইংৰাজী গদ্য আৰু পদ্য সাহিত্যত জনপ্ৰিয় ফুটবল খেলে সাঁচ বহুৱাই গৈছিল।

       ১৪ শতিকাত ইংলেণ্ডৰ নগৰাঞ্চলত এই কোলাহলপুৰ্ণ খেলবিধে স্থানীয় প্ৰশাসনক চিন্তিত কৰি তুলিছিল। বলৰ আঘাতত পথৰ দাঁতিত আবাসীৰ ঘৰ বা দোকানৰ খিৰিকীসমূহৰ কাচ ভাঙিছিল। ফুটবলৰ পাছত দৌৰি ফুৰা উন্মত্ত জনতাক নিয়ন্ত্ৰণ কৰাটো কঠিন হৈ পৰিছিল। লণ্ডনৰ দৰে নগৰ সমূহত খেলৰ সময়ত ব্যাপক কোলাহল আৰু বিশৃংখল পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি হৈছিল। তদুপৰি চেমনীয়াসকলৰ মাজত প্ৰচলিত শৃংখলাবদ্ধ ফুটবল খেলৰ সময়তো মাজে মাজে কেতবোৰ বিক্ষিপ্ত ঘটনাৰ সূত্ৰপাত হৈছিল।১৩১৪ খ্ৰীষ্টাব্দত ইংলেণ্ডৰ ৰজা এডৱাৰ্ড দ্বিতীয়ই (Edward II ,13^th  November’1312 – 21^st June’1377) এই খেলবিধ নিষিদ্ধ কৰিবলৈ আদেশ জাৰি কৰিছিল। খেলত ভাগ লোৱাসকলক কাৰাবন্দী কৰা হ’ব বুলি ভাবুকি প্ৰদান কৰা হৈছিল। ১৩১৪ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ১৩ এপ্ৰিলত লণ্ডনৰ নাগৰিকসকলৰ জ্ঞাতাৰ্থে এই সন্দৰ্ভত এক জাননী জাৰি কৰিছিল।(৭৬) উক্ত জাননীত উল্লেখ কৰা হৈছিল যে ডাঙৰ আকাৰৰ ফুটবলক কেন্দ্ৰ কৰি টনা-আঁজোৰাৰ কৰাৰ ফলত চহৰত কোলাহলৰ সৃষ্টি হয়। যাৰ ফলত ঈশ্বৰৰ পৰিপন্থী অনেক অশুভ ঘটনা সংঘটিত হ’ব পাৰে। সেয়ে ভৱিষ্যতে চহৰত এই খেল খেলা বাৰন কৰা হৈছে। খেলত ভাগ লোৱাসকলৰ শাস্তি হিচাপে কাৰাগাৰত বন্দী কৰা হ’ব বুলি ঘোষণা কৰিছিল।

কিন্তু ৰজাঘৰৰ ভাবুকিয়ে জনসাধাৰণক ফুটবল খেলাৰ পৰা বিৰত ৰাখিব নোৱাৰিছিল। এডৱাৰ্ড দ্বিতীয়ৰ মৃত্যুৰ পিছত তেওঁৰ পুত্ৰ এডৱাৰ্ড তৃতীয় ইংলেণ্ডৰ ৰাজপাটত বহিছিল। এডৱাৰ্ড তৃতীয়ৰ ৰাজত্ব কালত ফ্ৰান্সৰ ভূ-খণ্ডত ইংৰাজসকলে কেইবালানি ৰণত অৱতীৰ্ণ হৈছিল। ফ্ৰান্সৰ বহু অঞ্চল এডৱাৰ্ড তৃতীয়ৰ নেতৃত্বত ইংৰাজসকলে জয় কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। ইংৰাজ আৰু ফৰাচীসকলৰ মাজত হোৱা কেইবাখনো ৰণৰ ভিতৰত ১৩৪৬ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ২৬ আগষ্টত হোৱা ক্ৰেচীৰ ৰণ উল্লেখযোগ্য আছিল। এই ৰণত ফ্ৰান্সৰ ৰজা ফিলিপ ষষ্ঠৰ সেনাবাহিনী ইংৰাজসকলৰ হাতত শোচনীয় ভাৱে পৰাজিত হৈছিল। এই ৰণত ইংলেণ্ডৰ ধনুৰ্ধৰ কাঁড়ী ৰণুৱাসকলে (Longbow Archer) ফ্ৰান্সৰ অশ্বাৰোহী নাইট বাহিনীক ঘটুৱাবলৈ সক্ষম হৈছিল। সেই সময়ত নাইট (Knight) যোদ্ধাসকলে শৰীৰত ব্যয়বহুল ধাতুৰ বৰ্ম পৰিধান কৰিছিল আৰু ঘোঁৰাত উঠি ৰণাংগনত নামিছিল। সমগ্ৰ ইউৰোপত ফৰাচী নাইট যোদ্ধাসকল সাহস আৰু বীৰত্বৰ বাবে খ্যাত আছিল। ফ্ৰান্সৰ আঢ্যৱন্ত শ্ৰেণীয়েহে নাইট যোদ্ধাৰ প্ৰশিক্ষণ লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। তাৰ বিপৰীতে ইংলেণ্ডৰ কাঁড়ী আৰু পদাতিক সেনাবাহিনীত সাধাৰণ খেতিয়ক, বনুৱা আৰু কাৰাগাৰত বন্দী হৈ থকা অপৰাধীৰ সংখ্যাই সৰহ আছিল। ইংৰাজসকলৰ প্ৰধান শক্তিশালী অস্ত্ৰ আছিল লংবৌ (Longbow) বা বৰধেনু। তেওঁলোকে পৰিধান কৰা বৰ্ম বা জাখৰবিলাক ফৰাচী নাইট যোদ্ধাৰ তুলনাত তেনেই চালুকীয়া আছিল। তেনেস্থলত ইংলেণ্ডৰ সাধাৰণ ৰণুৱাৰ হাতত নাইট যোদ্ধাসকল ধাৰাসায়ী হোৱা ঘটনা ফ্ৰান্সৰ বাবে অতি লজ্জাজনক আছিল। এই পৰাজয়ে ইউৰোপৰ সামন্তীয় ব্যৱস্থাতো পৰোক্ষভাৱে কুঠাৰঘাট কৰিছিল। ইংৰাজ সেনাই ৰণাংগনত প্ৰদৰ্শন কৰা পৰাক্ৰমৰ বিজয়গাথা চৌদিশে বিয়পি পৰিছিল। ইংলেণ্ডত সাধাৰণ শ্ৰেণীক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা কাঁড়ী (Yeoman) ৰণুৱাৰ মৰ্যাদা বৃদ্ধি পাবলৈ ধৰিছিল। এইসকল কাঁড়ী ৰণুৱাৰ পৰাই পৰৱৰ্তী সময়ত মধ্যবৃত্ত শ্ৰেণীৰ সূত্ৰপাত ঘটিছিল বুলি কিছু বিশেষজ্ঞই মতপোষণ কৰে।(৭৭)( ৭৮)

এই সাফল্যৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি ৰণৰ অন্তত ৰজা এডৱাৰ্ডে তৃতীয়ই ইংৰাজ সেনাবাহিনীত কাঁড়ী ৰণুৱা মোতায়েন কৰা প্ৰক্ৰিয়া বাহাল ৰখাত গুৰুত্ব দিছিল। একোজন নিপুণ কাঁড়ী ৰণুৱাই প্ৰতি সপ্তাহত কমেও দুদিন প্ৰশিক্ষণ লোৱাটো অতি প্ৰয়োজনীয় আছিল ।কিন্তু যুদ্ধৰ সামৰণি হোৱাত দেশৰ নাগৰিক আৰু যুৱকসকলে ধনুৰ্বিদ্যাৰ অনুশীলন কৰাতকৈ ফুটবল বা অন্যান্য খেলাধূলাৰ মাজেৰে সময় অতিবাহিত কৰাতহে মনোনিৱেশ কৰিছিল। ফলত সেনাবিষয়াসকলে ভৱিষ্যতে যুদ্ধৰ সময়ত কাঁড়ী সেনাৰ অভাৱ হোৱাৰ আশংকাত ভুগিছিল। দেশৰ সুৰক্ষাৰ প্ৰতি দৃষ্টি ৰাখি ৰজা এডৱাৰ্ড তৃতীয়ই এক বিশেষ জাননীৰ যোগেদি ফুটবল, হেণ্ডবল, বেন্দীবল আৰু কুকুৰা যুঁজ আদি আমোদ-প্ৰমোদত সময় অপব্যয় কৰাৰ ক্ষেত্ৰত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰিছিল আৰু যুৱকসকলক আজৰি সময়ত বা বন্ধৰ দিনসমূহত ধনুকাঁড় চালনাৰ অনুশীলন কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিছিল।( ৭৯)

এডৱাৰ্ডৰ বাদেও ৰিচাৰ্ড দ্বিতীয়, হেনৰী চতুৰ্থ, জেমচ তৃতীয় আদি ৰজাৰ ৰাজত্ব কালতো ফুটবলৰ ওপৰত সময়ে সময়ে প্ৰতিবন্ধকতা জাপি দিয়া হৈছিল। কিন্তু ৰাজতন্ত্ৰৰ বাধাই ইংলেণ্ডৰ জনসাধাৰণৰ ফুটবলৰ প্ৰতি থকা আগ্ৰহ লাঘৱ কৰিব পৰা নাছিল। বৰং ফুটবলৰ প্ৰতি উন্মাদনা বৃদ্ধিহে পাইছিল। 

  আনহাতে, ইটালীত ৰোমান যুগৰ হাৰফাচটাম খেলবিধ স্বকীয় ৰূপত বিকশিত হ’বলৈ ধৰিছিল। ১৫ শতিকাৰ ইটালীৰ ফ্লোৰেন্স চহৰত কেলচিঅ (Calcio Storico Fiorentino) নামেৰে বল খেলবিধে জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰিছিল। এই  খেলবিধ চেইণ্ট জন ব্যাপ্টীছ  (Saint John Baptist) দিৱসৰ লগত সংগতি ৰাখি জুন মাহত অনুষ্ঠিত হৈছিল। ফ্লোৰেন্স চহৰত অৱস্থিত এক বিশাল আয়তাকাৰ খেলপথাৰত এই খেলৰ আয়োজন হৈছিল। ইয়াত অংশ লোৱা প্ৰতিদ্বন্দী দল দুটাৰ খেলুৱৈসকলে উজ্জ্বল ৰঙৰ সাজ পৰিধান কৰিছিল। কেলচিঅ খেলত পূৰ্বৰ হাৰফাচতাম খেলৰ দৰেই উগ্ৰৰূপ বাহাল আছিল। অৱশ্যে কেতবোৰ নতুন নীতি-নিয়ম সংযোজন কৰা হৈছিল। বিশেষকৈ গল (goal) বা কাচিৱা (caccia)-ৰ ভিত্তিত একোটা দল বিজয়ী হোৱাৰ নিয়ম বান্ধি দিয়া হৈছিল ।(৮০)

(৮০)Calcio Storico Fiorentino , Michelle Fabio , 06/17/2009 , Italy Magazine

 

১৫৮০ খ্ৰীষ্টাব্দত ফ্লোৰেন্সৰ প্ৰবাদ পুৰুষ গিঅভানি ডে ব্ৰাদীয়ে (Giovanni De Braddi) কেলচিঅ খেলৰ নিয়মাৱলী নিৰ্ধাৰণ কৰি লিখিত ৰূপত প্ৰকাশ কৰিছিল। এবাৰ ফ্লোৰেন্সত উপস্থিত হোৱা ইংলেণ্ডৰ ৰাজকীয় প্ৰতিনিধিৰ সন্মানাৰ্থে কেলচিঅ খেল প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছিল। অনুমান কৰা হয় যে এই ঘটনাই ইংলেণ্ডৰ শাসকীয় মহলৰ মাজত ফুটবলৰ প্ৰতি তেওঁলোকৰ দৃষ্টিভংগীৰ পৰিৱৰ্তন ঘটাইছিল। অৱশ্যে কেলচিঅৰ তুলনাত ইংলেণ্ডৰ ফুটবল খেলৰ নতুন সংস্কৰণ অতি লেহেমীয়া গতিত আগবাঢ়িছিল। ১৬ শতিকালৈকে ইংৰাজসকলৰ মাজত পূৰ্বৰ উগ্ৰ আৰু অমাৰ্জিত ৰূপতেই ফুটবলৰ চৰ্চা বাহাল থাকিল। (৮১)

 টিউদৰ বংশৰ (১৪৮৫-১৬০৩) ৰাজত্বকাল ইংলেণ্ডৰ ইতিহাসৰ বাবে গৌৰৱময় অধ্যায় হিচাপে বিবেচিত হয়। এই সময়চোৱাত ইংলেণ্ডৰ ভাষা-সাহিত্য, শিক্ষা-দীক্ষা, শিল্প-বাণিজ্য, বিজ্ঞান-প্ৰযুক্তি আৰু সামৰিক দিশত যথেষ্ট উৎকৰ্ষ সাধন হৈছিল। এই সময়চোৱাত ইংৰাজ নাৱিকসকলে সমুদ্ৰ পথেৰে যাত্ৰা কৰি পৃথিৱীৰ অজান দেশৰ অম্বেষণ কৰিছিল। তেওঁলোকে নতুন মুলুকত বেহা-বেপাৰৰ প্ৰসাৰ ঘটাই ইবিলাকত উপনিৱেশ স্থাপন কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। টিউদৰ বংশৰ ৰাণী এলিজাবেথৰ ৰাজত্বকালত ইংৰাজসকলে স্পেইনৰ (Spain) নৌ-বাহিনীক পৰাস্ত কৰি ইউৰোপত অপ্ৰতিদ্বন্দ্বী হৈ পৰিছিল। সমান্তৰালভাৱে ইংৰাজী সাহিত্য আৰু কলা সংস্কৃতিৰ বিকাশৰ বাবে এই সময়চোৱা সোণালী যুগ হিচাপে বিবেচিত হৈছিল। টিউডৰ বংশৰ ৰাজত্বকালত ফুটবলৰ ক্ৰীড়া ক্ষেত্ৰখনতো আমূল পৰিৱৰ্তন ঘটিছিল। পূৰ্বৰ উশৃংখল শৈলীৰ সলনি প্ৰণালীবদ্ধ আৰু সংঘবদ্ধভাৱে ফুটবল খেলৰ চেম্পিয়নশ্বিপ প্ৰতিযোগিতাৰ আয়োজন হ’বলৈ ধৰিছিল। সেই সময়ত ৰেনেছা যুগৰ প্ৰগতিশীল চিন্তাধাৰাৰে নতুন চাম প্ৰেৰিত হৈছিল। সমাজক নেতৃত্ব দিবলৈ আগবাঢ়ি অহাসকলে নিজৰ শৰীৰটো সুস্থ-সবল কৰি ৰখা প্ৰয়োজনীয়তা অনুভৱ কৰিছিল আৰু সেয়া ফুটবলৰ অনুশীলনৰ যোগেদি সম্ভৱ হৈ উঠিছিল। ১৬ শতিকাত ফুটবল খেলৰ দৃশ্যায়ন আৰু সৌন্দৰ্যবোধে জনসমাজত সমাদৰ লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হোৱাটো লক্ষনীয় ।(৮২)

               ইয়াৰ প্ৰভাৱ সেই সময়ৰ ইংৰাজী পদ্য আৰু গদ্য সাহিত্যত প্ৰতিফলিত হৈছিল। ১৫১৪ খ্ৰীষ্টাব্দত আলেকজেণ্ডাৰ বাৰ্কলে  (Alexander Barkley) নামৰ গীৰ্জাৰ পাদুৰী তথা কবি এজনে এলানি “ইকলগ” (Ecologye) বা নিৰ্বাচিত কবিতা সংকলন ৰচনা কৰিছিল। “ইকলগ” লেটিন শব্দ আৰু অসমীয়াত ইয়াত প্ৰতিশব্দ নিৰ্বাচিত । আলেকজেণ্ডাৰ বাৰ্কলেৰ “ইকলগ”বিলাক একপ্ৰকাৰৰ “পাছটৰেল বেলাদ” ( Pastoral Balad) বা গৰখীয়া গীত । আলেকজেণ্ডাৰ বাৰ্কলেৰ ইকলগত সন্নিৱিষ্ট এটা কবিতাত এজন কৃষক বা হালোৱাই শীতকালত সকলো দুঃখ ভাগৰ পাহৰি ফুটবল খেলাৰ কথা ব্যক্ত কৰিছে এনেদৰে,

“The sturdieplowman, lustie, strong, and bolde

Overcometh the winter with driving the foote ball,

Forgetting labour and many a grevous fall.’

“ সেই সবল হালোৱাজন, কামুক, বলৱান আৰু সাহসী

তেওঁ ফুটবলৰ যোগেদি শীতক জিনিব,

আৰু সমস্ত দুঃখ ভাগৰ পাহৰি পেলাব।”

              ৰাণী এলিজাবেথৰ ৰাজত্বকালৰ আন এগৰাকী কবি আৰু নাট্যকাৰ ৰৰ্বাট গ্ৰীনিৰ(Robert Greene) এটি ইকলগ কবিতা সংকলনত ফুটবলক কেন্দ্ৰ কৰি প্ৰেমিক-প্ৰমিকাৰ এক ৰোমান্তিক সংলাপ প্ৰতিফলিত হয় এনেদৰে,

‘Ah leave my toe, and kisse my lippes, my love, My lippes and thine, for I have given them thee:

Within thy cap ’tis thou shalt weare my glove, At football sport, thou shalt my champion be.’

“আহ’ ,মোৰ আঙুলিটো এৰি দিয়া আৰু মোৰ ওঁঠযুৰিত চুমা যাচা,

মোৰ ওঁঠজুৰি পাতল, সেয়া মই তোমাৰ বাবে সমৰ্পণ কৰিলো।

তোমাৰ টুপিটোৰ ভিতৰত মোৰ হাতমোজা এপাট পৰিধান কৰি লোৱা ।

ফুটবল খেলত তুমি বিজয়ী হৈ আঁহা।”

এই কবিতাটিৰ মাধ্যমেৰে যুৱক যুৱতীসকলৰ মাজত ফুটবলৰ প্ৰতি থকা দুৰ্বাৰ আকৰ্ষণ ফুটি উঠিছে। প্ৰেমিকাই প্ৰেম নিবেদন কৰি প্ৰেমিকক হাতত পৰিধান কৰা হাতমোজা শুভঙ্কৰ হিচাপে প্ৰদান কৰি শুভেচ্ছা জ্ঞাপন কৰিছে। আনহাতে ৰৰ্বাট গ্ৰীনিৰ কবিতাৰ যোগেদি ফুটবল খেলুৱৈসকলে ৰঙীন টুপি পৰিধান কৰাৰো উমান পোৱা যায়।(৮৩)

 ৰাণী এলিজাবেথৰ ৰাজত্বকালত সমাদৃত বিশ্বখ্যাত ইংৰাজ কবি আৰু নাট্যকাৰ উইলিয়াম শ্বেইক্সপীয়েৰ (William Shakespeare) ৰচিত নাটকতো ফুটবলৰ আভাস পোৱা যায়। শ্বেইক্সপীয়েৰৰ এখন নাটক “কিং লিয়েৰ”ৰ তিনিটা চৰিত্ৰৰ কথোপকথনৰ মাজত প্ৰসংগক্ৰমে ফুটবল খেলুৱৈয়ে নিজৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বীক ভৰিৰে আঘাত কৰা প্ৰবৃত্তিৰ বাবে তাচ্ছিল্যসূচক মন্তব্য কৰা পৰিলক্ষিত হয়।( ৮৪)

“Lear. Do you bandy looks with me, you rascal?

(Striking him.)

Osw. I’ll not be struck, my lord.

Kent. Nor tripped neither, you base foot-ball player.

(Tripping up his heels.)

Lear. I thank thee, fellow; thou servest me, and I’ll love thee.”

King Lear,  William Shakespeare .

 

ইংৰাজী সাহিত্যৰ এনেবিলাক তথ্যৰ পৰা ফুটবল খেলে টিউদৰ ৰাজবংশৰ ৰাজত্বকালতস্বীকৃতি লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল বুলি নিশ্চিত হ’ব পাৰি।ৰাণী এলিজাবেথৰ ৰাজত্বকালত ইংলেণ্ডৰ শিক্ষানুষ্ঠানসমূহত ফুটবল খেল আয়োজন কৰাৰ এক পৰম্পৰা আৰম্ভ হৈছিল। বিশেষকৈ কেমব্ৰীজ আৰু অক্সফৰ্ড বিশ্ববিদ্যালয়ৰ অধীনৰ কলেজ আৰু গ্ৰামাৰ স্কুলসমূহৰ ছাত্ৰসকলে নিয়মিতভাৱে ফুটবলৰ আয়োজন কৰাৰ তথ্য পোৱা যায়।ৰাণী এলিজাবেথৰ পৃষ্ঠপোষকতাত ফুটবল খেলৰ বাবে ইংলেণ্ডৰ হিটচিন (Hitchin) চহৰত এখন খেলপথাৰ স্থাপন কৰা হৈছিল। ফুটবলৰ ক্ৰমবিকাশৰ বাবে এয়া এক যুগান্তকাৰী পদক্ষেপ আছিল । আপাতদৃষ্টিত ৰাণী এলিজাবেথে ফুটবল খেলক ইংলেণ্ডত ৰাজকীয় মৰ্য্যদা প্ৰদান কৰিছিল। কিন্তু ইয়াৰ পিছতো ইংলেণ্ডৰ উদণ্ড স্বভাৱৰ পুৰুষ সকলে সাধাৰণতে পদপথৰ নীতিবৰ্হিভূত ফুটবল খেলতহে আমেজ পাইছিল।(৮৫ )” 

              এলিজাবেথৰ ৰাজত্বকালৰ এজন প্ৰখ্যাত শিক্ষাবিদ ৰিচাৰ্ড মুলকাষ্টাৰে (Richard Mulcaster) নিজৰ “পজিচনচ”ত (Positions) নামৰ এখন গ্ৰন্থত ফুটবল খেলৰ গুণগত মান কেনেদৰে উন্নত কৰিব পাৰি  সেই সন্দৰ্ভত এখন ৰচনা প্ৰকাশ কৰিছিল। তেওঁ শিক্ষানুষ্ঠানসমূহত আয়োজন হোৱা ফুটবল খেলত ছাত্ৰসকল আহত হোৱা ঘটনাক লৈ চিন্তিত হৈছিল। তেওঁ ফুটবল খেলত প্ৰশিক্ষণ প্ৰাপ্ত সীমিত সংখ্যক খেলুৱৈৰ অংশগ্ৰহণত গুৰুত্ব দিছিল। প্ৰতিপক্ষৰ স’তে সংঘাতত লিপ্ত হোৱা বৰ্জন কৰি কৌশলগতভাৱে খেলত বিজয়ী হোৱাৰ পৰামৰ্শ দিছিল। খেলুৱৈসকলক ফুটবল খেলত ভৰিৰ প্ৰয়োগৰ প্ৰাধান্য দিবলৈ পৰামৰ্শ দিছিল। তেওঁ ফুটবলত কেতবোৰ সংস্কৰণ সাধন কৰি আনুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ পোষকতা কৰিছিল। ফুটবলৰ অনুশীলনে কেনেদৰে খেলুৱৈসকলক সুস্বাস্থ্যৰ অধিকাৰী কৰি তুলিব পাৰে সেয়া তেওঁ উপস্থাপন কৰিছিল। নিঃসন্দেহে ইংলেণ্ডত মুলকাষ্টাৰেই আছিল আধুনিক ফুটবলৰ বাটকটীয়া।(৮৬)(৮৭)

       ১৬০৩ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ২৪ মাৰ্চ তাৰিখে ৰাণী এলিজাবেথৰ দেহাৱসান ঘটিছিল। তেওঁৰ মৃত্যুৰ লগে লগে ইংলেণ্ডত টিউডৰ ৰাজবংশৰ ৰাজত্বৰ সামৰণি পৰিছিল। চিৰকুমাৰী ৰাণী এলিজাবেথৰ কোনো সতি-সন্ততি নথকাত, স্কটলেণ্ডৰ ৰজা জেমচ প্ৰথম বা জেমচ চাৰ্লছ ষ্টুৱাৰ্টক ইংলেণ্ড আৰু আয়াৰলেণ্ডৰ শাসনভাৰ অৰ্পণ কৰা হৈছিল। জেমচ প্ৰথম স্কটলেণ্ডৰ ৰাণী মেৰীৰ পুত্ৰ আছিল। মেৰী ৰাণী এলিজাবেথৰ সম্বন্ধীয় ভনীয়েক আছিল। স্কটলেণ্ডত হোৱা এক বিদ্ৰোহত মেৰীয়ে ক্ষমতাচ্যুত হৈ ইংলেণ্ডলৈ পলাই আহি এলিজাবেথৰ শৰণাপন্ন হৈছিল। কিন্তু এলিজাবেথৰ বিৰুদ্ধে এক ষড়যন্ত্ৰত জড়িত হোৱাৰ অপৰাধত ১৫৮৭ খ্ৰীষ্টাব্দত ইংলেণ্ডৰ সদনে মেৰীক প্ৰাণদণ্ড বিহিছিল।টিউদৰ ৰাজবংশৰ বেলেগ উত্তৰাধিকাৰী নথকা হেতু জেমচে ইংলেণ্ড, স্কটলেণ্ড আৰু আয়াৰলেণ্ডৰ সম্ৰাট হিচাপে স্বীকৃতি পাইছিল। (৮৮)

      টিউডৰ ৰাজবংশৰ তুলনাত ষ্টুৱাৰ্ট ৰাজবংশৰ ৰজাসকলে ইংলেণ্ডৰ প্ৰজাৰ মাজত জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰাত বিফল হৈছিল। ইংলেণ্ডত ইতিমধ্যে পাৰ্লিয়ামেন্ট বা সদনৰ ক্ষমতা যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছিল। সদনৰ অনুমতি অবিহনে ৰজাই দেশৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ সিদ্ধান্ত ল’ব নোৱাৰিছিল। ষ্টুৱাৰ্ট ৰজা জেমচে ৰাজভাৰ লোৱাৰে পৰা সদনৰ ক্ষমতা কৰ্তন কৰিবলৈ প্ৰয়াস কৰিছিল। ইয়াকে কেন্দ্ৰ কৰি ৰজা আৰু পাৰ্লিয়ামেণ্টৰ সদস্যসকলৰ মাজত বিবাদৰ সূত্ৰপাত হৈছিল। জেমচে স্কটলেণ্ড বা আয়াৰলেণ্ডৰ আৰ্হিত দেশ পৰিচালনা কৰিব খুজিছিল। কিন্তু ইংলেণ্ডৰ প্ৰশাসন ব্যৱস্থাত ইতিমধ্যে যথেষ্ট সংস্কাৰ হৈছিল। ৰজাই পাৰ্লিয়ামেন্টত গৃহীত নকৰাকৈ নিজৰ ইচ্ছানুসৰি কৰ সংগ্ৰহ কৰা আৰু সেনা বাহিনীৰ ওপৰত কৰ্তৃত্ব প্ৰদান কৰিব নোৱাৰিছিল। জেমচে পাৰ্লিয়ামেন্টৰ অবিহনে দেশ শাসন চলোৱাৰ চেষ্টা কৰিছিল। ফলত পাৰ্লিয়ামেন্ট সদস্যসকলৰ অসন্তুষ্ট হৈছিল।

               ১৬২৫ খ্ৰীষ্টাব্দত জেমচৰ মৃত্যু ঘটাত তেওঁৰ পুত্ৰ চাৰ্লছ প্ৰথম (Charles I) ইংলেণ্ডৰ ৰজা হৈছিল। পিতৃ জেমচৰ দৰেই চাৰ্লছে পাৰ্লিয়ামেন্টৰ অধিকাৰ খৰ্ব কৰাৰ প্ৰয়াস কৰিছিল। চাৰ্লছ নিজে খ্ৰীষ্টান কেথলিক ধৰ্মীয় আদৰ্শৰ প্ৰতি আকৃষ্ট আছিল। আনহাতে, ইংলেণ্ডত খ্ৰীষ্টান পিউৰিটান ধৰ্মীয় মতাদৰ্শই জনসাধাৰণৰ মাজত অধিক প্ৰধান্য পাই আহিছিল। পাৰ্লিয়ামেন্টৰ সৰহসংখ্যক সাংসদ পিউৰিটান ধাৰাৰ অনুগামী আছিল। চাৰ্লছে ইংলেণ্ডৰ খ্ৰীষ্টান পিউৰিটান সমাজৰ ধৰ্মীয় ব্যৱস্থাৰ পৰিপন্থী কেতবোৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিছিল। ফলত খ্ৰীষ্টান পিউৰিটান ধাৰাৰ সাংসদ আৰু প্ৰজাসকল অতিষ্ঠ হৈছিল।( ৮৯)

উল্লেখযোগ্য যে ১৬ শতিকাত ৰোমান কেথলিক চাৰ্চৰ কেতবোৰ হঠকাৰী নীতিক জাৰ্মান সন্ন্যাসী মাৰ্টিন লোথাৰে প্ৰত্যাহ্বান বা প্ৰতিবাদ জনাইছিল। মাৰ্টিন লোথাৰৰ অনুগামী খ্ৰীষ্টানসকলে পিছলৈ কেথলিক চাৰ্চৰ পৰা ফালৰি কাটি প্ৰটেষ্টান্ট ( Protestant) হিচাপে পৰিচয় দিছিল। ৰজা হেনৰি অষ্টমৰ পৃষ্ঠপোষকতাত প্ৰটেষ্টান্ট চাৰ্চে ইংলেণ্ডত প্ৰসাৰ লাভ কৰিছিল। ইংলেণ্ডত প্ৰটেষ্টান্ট মতাদৰ্শত বিশ্বাসী খ্ৰীষ্টানসকলৰ শাখাক পিউৰিটান বোলা হৈছিল।(৯০)

              ১৬৪১ খ্ৰীষ্টাব্দত আয়াৰলেণ্ডত এক বিদ্ৰোহৰ সূত্ৰপাত হৈছিল। এই বিদ্ৰোহ দমনৰ বাবে সেনাবাহিনীক দায়িত্ব অৰ্পণ কৰাক কেন্দ্ৰ কৰি ৰজা আৰু পাৰ্লিয়ামেন্টৰ মাজত মতবিৰোধ হৈছিল। ১৬৪২ খ্ৰীষ্টাব্দত ৰজা চাৰ্লছ প্ৰথমে পাৰ্লিয়ামেন্টৰ ৫জন সাংসদক গ্ৰেপ্তাৰ কৰাৰ প্ৰয়াস কৰিছিল। ৰজাৰ এই স্বেচ্ছাচাৰী সিদ্ধান্তত অসন্তুষ্ট হৈ সাংসদসকলে লণ্ডনৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ বন্ধ কৰি ৰজাৰ বিৰুদ্ধে একত্ৰিত হৈছিল। ৰজাই নটিংহামত সৈন্য সমাৱেশ ঘটাই বিদ্ৰোহী সাংসদসকলৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ আৰম্ভ কৰিছিল। এই ঘটনাই ইংলেণ্ডত ৰজা আৰু পাৰ্লিয়ামেন্টৰ সদস্যসকলৰ মাজত গৃহযুদ্ধৰ সূচনা কৰিছিল। ৰজাৰ পক্ষ লোৱা সকলক ৰয়েলিষ্ট (Royalists) আৰু সাংসদীয় পক্ষক সমৰ্থন কৰা সকলক পাৰ্লিয়ামেন্টেৰী ( Parliamentary ) বোলা হৈছিল।

           ১৬৪৫ খ্ৰীষ্টাব্দত পাৰ্লিমেন্টেৰীয়ান (Parliamentarian) বা সাংসদীয় সেনাই জয়ী হৈ ৰজা চালৰ্ছক বন্দী কৰিছিল। ১৬৪৯ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ৩১জানুৱাৰী তাৰিখে ইংলেণ্ডৰ সাংসদীয় বিচাৰপীঠে ৰজা চাৰ্লছক নিজৰ দেশ আৰু পাৰ্লিয়ামেন্টৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ কৰাৰ বাবে দোষাৰোপ কৰি প্ৰাণদণ্ড বিহিছিল।(৯১)চাৰ্লছৰ মৃত্যুৰ পিছত ইংলেণ্ডৰ সাংসদসকলে ইংলেণ্ডত কমনৱেল্থ (Commonwealth) বা ৰিপাব্লিক (Republic) শাসন ব্যৱস্থা প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। সাংসদসকলে দেশ পৰিচালনাৰ হেতু লংগ পাৰ্লিয়ামেন্ট ( Long Parliament) নামৰ এখন সমিতি গঠন কৰিছিল। লংগ পাৰ্লিয়ামেন্টৰ প্ৰস্তাৱসমূহ গৃহীত কৰিবলৈ বা পাৰ্লিয়মেন্টক পৰিচালনা কৰিবলৈ মূৰব্বী সাংসদসকলে ৰোম্প ( Rump) নামৰ আন এখন কেন্দ্ৰীয় সমিতি বা গোট গঠন কৰিছিল। এই যুগান্তকাৰী ঘটনাই ইংলেণ্ড বা ব্ৰিটেইনত একপ্ৰকাৰৰ গণতান্ত্ৰিক শাসন ব্যৱস্থাৰ পাতনি মেলিছিল। কিন্তু এই শাসন প্ৰণালীৰ স’তে ইংৰাজসকল বা চুবুৰীয়া ভগ্নীদেশৰ নাগৰিকসকল অভ্যস্ত নাছিল। গৰিষ্ঠসংখ্যক জনসাধাৰণে পূৰ্বৰ ৰাজতন্ত্ৰ বাহাল ৰখাৰ পোষকতা কৰিছিল। আয়াৰলেণ্ড আৰু স্কটলেণ্ডত পাৰ্লিয়ামেন্টৰ প্ৰতিবাদত বিদ্ৰোহৰ সুচনা হৈছিল। আইৰিচসকলে মৃত চাৰ্লছ প্ৰথমৰ পুত্ৰ যুৱৰাজ চাৰ্লছ দ্বিতীয়ক ৰজা হিচাপে ঘোষণা কৰি পাৰ্লিয়ামেন্টৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধত অৱতীৰ্ণ হৈছিল। পাৰ্লিয়ামেন্টেৰ সেনাবাহিনীয়ে এই বিদ্ৰোহ অতি কঠোৰভাৱে দমন কৰিছিল। চাৰ্লছ দ্বিতীয়ই পলায়ন কৰি কথমপি ৰক্ষা পৰিছিল।

 

      এই সময়চোৱাত অলিভাৰ ক্ৰমৱেল (Oliver Cromwell) নামৰ এজন সাংসদীয় সেনাবিষয়াই ৰাজকীয় সেনাবাহিনী আৰু বিদ্ৰোহীৰ বিৰূদ্ধে অতি দক্ষতাৰে পাৰ্লিমেন্টেৰীয়ান বা সাংসদীয় সেনাক নেতৃত্ব লৈছিল। তেওঁ নিজাববীয়াকৈ এটা বেতনভোগী আৰু প্ৰশিক্ষণপ্ৰাপ্ত সেনা বাহিনী গঠন কৰি লৈছিল। গ্ৰেট ব্ৰিটেইন বা ইংলেণ্ডৰ ইতিহাসত পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে আধুনিক ভেৰোণীয়া সেনাবাহিনী মকৰল কৰা হৈছিল। সামৰিক আৰু প্ৰশাসনিক দুয়োটা দিশতে ক্ৰমৱেলে কেতবোৰ বলিষ্ঠ পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। ১৬৫৩ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ডিচেম্বৰ মাহত অলিভাৰ ক্ৰমৱেলে সামৰিক শক্তি প্ৰয়োগ কৰি পূৰ্বৰ লংগ বা ৰোম্প পাৰ্লিয়ামেন্ট ভংগ কৰি লিটল পাৰ্লিয়ামেন্ট গঠন কৰিছিল আৰু নিজকে প্ৰটেক্টৰ (Protector) বা ইংলেণ্ডৰ শাসনযন্ত্ৰৰ ৰক্ষক হিচাপে ঘোষণা কৰিছিল। পূৰ্বৰ ৰাজতন্ত্ৰৰ দৰেই ক্ৰমৱেলে ইংলেণ্ডত শাসনযন্ত্ৰ পৰিচালনা কৰিবলৈ ধৰিছিল।(৯২)(৯৩)

প্ৰটেক্টৰ হিচাপে ক্ৰমৱেলে ব্ৰিটেইনৰ ন্যায়-ব্যৱস্থাত যথেষ্ট সংশোধন আনিছিল। বিশেষকৈ লঘু অপৰাধৰ বাবে দোষীক প্ৰাণদণ্ড বিহাৰ দৰে কাৰ্য তেওঁ বাতিল কৰিছিল। কিন্তু তাৰ সমান্তৰালভাৱে সাধাৰণ নাগৰিকৰ অন্যন্য বহু স্বাধীনতা খৰ্ব হৈছিল।

ক্ৰমৱেলে পিউৰিটান খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ নীতি অনুসৰি ইংলেণ্ডত পিউৰিটান চাবাথ  (Puritan Sabbath)-ৰ অনুশাসন কঠোৰভাৱে পালন কৰাত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল। ইয়াৰ বাবে  “ৰিফৰ্মেচন অৱ মেনাৰ্চ”(Reformation of Manners) নামৰ এক আইন সদনত গৃহিত কৰা হৈছিল।

সেই অনুসৰি সপ্তাহৰ প্ৰথমটো দিন অৰ্থাৎ ৰবিবাৰে জনসাধাৰণে পিউৰিটান চাবাথ (Puritan Sabbath)-ৰ পৰম্পৰা অনুসৰি ৰবিবাৰৰ দিনটোত ঈশ্বৰৰ বা যিশুখ্ৰীষ্টৰ আৰাধনা কৰাৰ বাদে অন্য কোনো কামতে লিপ্ত হোৱাত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰা হৈছিল। উক্ত দিনা দণ্ডযুদ্ধ, অসভ্য আচৰণ, অনৈতিক কাৰ্য্যকলাপ, জুৱা খেল, কুকুৰা যুঁজ, ঘোঁৰা দৌৰ আদিত অংশগ্ৰহণ কৰাত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰা হৈছিল।(৯৪)সম্ভৱতঃ ইংলেণ্ডৰ দেওবৰীয়া হাট বজাৰসমূহত কুকুৰা যুঁজ আৰু তেনেধৰণৰ খেলক কেন্দ্ৰ কৰি টকাৰ বাজি, সুৰাপান, হাই-কাজিয়া আদিৰ প্ৰয়োভৰ হৈছিল। হয়তো অকৰ্তৃত্বশীল ফুটবল খেলো ইয়াৰ ব্যতিক্ৰম নাছিল। গৃহযুদ্ধৰ সন্ত্ৰাস আৰু ক্ৰমৱেলৰ কঠোৰ শাসনৰ ফলত ইংলেণ্ডৰ ক্ৰীড়াংগনতো বিৰূপ প্ৰভাৱ পৰিছিল। কিন্তু ইতিমধ্যেই ৰাণী এলিজাবেথৰ ৰাজত্বকালত অংকুৰিত হোৱা আনুষ্ঠানিক ফুটবলৰ চৰ্চা সমূলি লোপ পোৱা নাছিল। বিশ্ববিদ্যালয়সমূহত আনুষ্ঠানিক ফুটবল খেলসমূহ পূৰ্বৰ দৰে বাহাল আছিল। উল্লেখযোগ্য যে নিজৰ ছাত্ৰ জীৱনত অলিভাৰ ক্ৰমৱেল নিজেও এজন ভাল ফুটবল খেলুৱৈ আছিল । তেওঁ বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়নৰত অৱস্থাত ফুটবলৰ প্ৰতিযোগিতাত ভাগ লোৱা আৰু পৰিচালনা কৰা তথ্য পোৱা যায়।

(৯৫)(৯৬)

অলিভাৰ ক্ৰমৱেলৰ শাসন ব্যৱস্থাত ব্ৰিটেনৰ জনসাধাৰণ অতিষ্ঠ হৈছিল। বহুক্ষেত্ৰত পূৰ্বৰ ৰজাৰ তুলনাত ক্ৰমৱেলৰ ৰাজত্ব অধিক কঠোৰ বুলিহে তেওঁলোকে বিবেচনা কৰিব ধৰিছিল। আনহাতে ক্ৰমৱেলে ৰাজসিংহাসনৰ পৰা ক্ষমতাচ্যুত হোৱাৰ ভয়ত জনতাৰ ওপৰত নিত্য নতুন প্ৰতিবন্ধক জাপি দিছিল। এটা সময়ত ইংলেণ্ডৰ জনতাই থিয়েটাৰ, কফি হাউচ, নাচ -গান আদিত ভাগ লোৱাৰ ক্ষেত্ৰতো বাধা আৰোপ কৰা হৈছিল। অলিভাৰ ক্ৰমৱেলৰ কেতবোৰ অবিৱেচক নীতিৰ ফলত ইংলেণ্ডত কলা-সংস্কৃতি আৰু ফুটবলৰ দৰে খেল-ধেমালিসমূহৰ চৰ্চা সম্পূৰ্ণৰূপে ব্যাহত হৈছিল। ক্ৰমৱেলৰ আদেশমৰ্মে আয়াৰলেণ্ডৰ বিদ্ৰোহ দমনৰ নামত আইৰিচসকলৰ ওপৰত নিৰ্মম অত্যাচাৰ চলোৱা হৈছিল। আইৰিচসকলে আজিও ক্ৰমৱেলক এজন ক্ৰুৰ শাসক হিচাপে গণ্য কৰে ।

           ১৬৫৮ খ্ৰীষ্টাব্দত ক্ৰমৱেলৰ মৃত্যুৰ পিছত তেওঁৰ পুত্ৰ ৰিচাৰ্ড ক্ৰমৱেলক ইংলেণ্ডৰ শাসনভাৰ অৰ্পণ কৰা হৈছিল। কিন্তু ৰিচাৰ্ড দেশ পৰিচালনাত বিফল হৈছিল। সেয়ে পাৰ্লিয়ামেন্টে ফ্ৰান্সত আশ্ৰয় লৈ থকা থকা চালৰ্ছ প্ৰথমৰ পুত্ৰ চালৰ্চ দ্বিতীয়ক আমন্ত্ৰণ কৰি আনি ইংলেণ্ডৰ ৰজা হিচাপে স্বীকৃতি দিয়ে। সেয়া আছিল ১৬৬০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ মে’ মাহৰ ঘটনা। চাৰ্লছ দ্বিতীয়ই তেওঁৰ পিতৃৰ হত্যাৰ স’তে প্ৰত্যক্ষভাৱে জড়িতসকলৰ বাদে অন্যান্য বিৰোধীসকলক ক্ষমা কৰিছিল। আনহাতে, অলিভাৰ ক্ৰমৱেলৰ মৃতদেহ কবৰৰ পৰা খন্দাই আনি ৰাজহুৱা স্থানত ফাঁচি দি ওলোমাই ৰাখিছিল। শাসক হিচাপে চালৰ্চ দ্বিতীয়ৰ বিশেষ কৃতিত্ব অৰ্জন কৰিব পৰা নাছিল। তেওঁ সৰহভাগ সময় আমোদ-প্ৰমোদতহে ব্যস্ত হৈ পাৰ কৰিছিল । কিন্তু প্ৰজাৰ ওপৰত জাপি দিয়া কৰা বহু নিষেধাজ্ঞা তেওঁ প্ৰত্যাহাৰ কৰিছিল আৰু পাৰ্লিয়ামেন্টৰ কতৃত্বক হস্তক্ষেপ নকৰাকৈ শাসন পৰিচালনা কৰিবলৈ মান্তি লৈছিল। ইয়াৰ ফলত ব্ৰিটেইনত ৰাজনৈতিক পৰিৱেশ পুনৰ সুস্থিৰ হ’বলৈ ধৰিছিল। ফুটবলৰ দৰে খেল-ধেমালিও পুনৰ প্ৰচলন হব ধৰিছিল। এক তথ্যানুসৰি চাৰ্লচে তেওঁৰ লাগুৱাসকলে ভাগ লোৱা ফুটবল খেল উপভোগ কৰি আমোদ লভিছিল।(৯৭)  ধাৰনা হয় চাৰ্লচ দ্বিতীয়ৰ ফুটবলৰ প্ৰতিযোগিতাৰ প্ৰতি যোগাত্মক মনোভাৱ আছিল। 

           চাৰ্লচৰ ৰাজত্বকালত ইংলেণ্ডৰ ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰখনত স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে কেতবোৰ পৰিৱৰ্তন সাধন হৈছিল।চাৰ্লছ দ্বিতীয় খ্ৰীষ্টান কেথলিক ধৰ্মৰ প্ৰতি আকৃষ্ট আছিল। তেওঁ খ্ৰীষ্টান কেথলিক ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰি পূৰ্বৰ শাসকসকলৰ দৰে স্বেচ্ছাচাৰী ৰাজতন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিব বুলি সাংসদসকলে আশংকা কৰিছিল। সেয়ে সাংসদসকলৰ একাংশই ইংলেণ্ডৰ প্ৰথমটো ৰাজনৈতিক দল গঠন কৰিছিল। সেই ৰাজনৈতিক দলটো জনসাধাৰণৰ মাজত উইগচ (Whigs) নামেৰে জনাজাত হৈছিল। উইগচ নামটো এটা আইৰিচ (Irish) মূলৰ ব্যংগাত্মক শব্দ যাৰ অৰ্থ আছিল পশু চালক (Cattle driver)। উইগসকলৰ উদ্দেশ্য আছিল পাৰ্লিয়ামেন্টৰ ক্ষমতা অটুত ৰখা , উদাৰ ধৰ্মীয় আদৰ্শ বাহাল ৰখা আৰু কেথলিক আগ্ৰাসন ৰোধ কৰা। উইগ দলৰ বিপক্ষে আন এটা ৰাজনৈতিক দল গঠন হৈছিল। এই দলটো টৰীচ (Toris) নামেৰে জনাজাত হৈছিল। টৰীচ শব্দটোৰ আইৰিচ ভাৱাৰ্থ আছিল চুৰ (Thief)। টৰীচসকল ৰক্ষণশীল মনোভাৱৰ আছিল। তেওঁলোক কেথলিক ধৰ্মীয় আদৰ্শ আৰু পূৰ্বৰ দৰে ৰজাৰ ক্ষমতা বাহাল থকাটো কামনা কৰিছিল। ইংলেণ্ড বা ইউনাইটেড কিংডম অৱ ব্ৰিটেনৰ (United Kingdom of Britain) ইতিহাসত এই দুটা ৰাজনৈতিক দলৰ ভূমিকা অপৰিসীম ।(৯৮)

       ধৰ্ম আৰু ৰাজনৈতিক ক্ষমতাক কেন্দ্ৰ কৰি সৃষ্টি হোৱা অস্থিৰতাৰ হেতু ইংলেণ্ডৰ শাসকসকলে ফুটবলৰ বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত বিশেষ অৰিহণা যোগাব পৰা নাছিল। তাৰ তুলনাত চুবুৰীয়া আয়াৰলেণ্ড আৰু ৱেলচত ফুটবল অধিক প্ৰণালীৱদ্ধ ভাৱে বিকশিত হ’বলৈ ধৰিছিল। বিশেষকৈ ১৭ শতিকাৰ আগভাগলৈকে আইৰিচ জনসাধাৰণৰ মাজত ফুটবলে যথেষ্ট জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰিছিল। আইৰিচসকলে খেলৰ বাবে এডোখৰ সমতল খেল পথাৰ বাচনি কৰি লৈছিল। তেওঁলোকে আবেলি ৩ মান বজাৰ পৰা সন্ধিয়া এন্ধাৰ হোৱা লৈকে খেলিছিল।

আইৰিচসকলে প্ৰব্ৰজন কৰা ঠাইলৈ ফুটবল খেলৰ পৰম্পৰা কঢ়িয়াই নিছিল।(৯৯)

                 আইৰিচ কবি চিউমাচ ডাল মেক কুৱাৰ্টা (Seumas Dall Mac Cuarta)-ৰ লেখাত পোন প্ৰথমে আয়াৰলেণ্ডত অনুষ্ঠিত ফুটবল খেলৰ আভাস পোৱা গৈছিল। তেওঁৰ বিৱৰণত ১৬৬০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ এখন ফুটবল খেলত বৌন মেন (Boune men) আৰু নেনি মেন (Nanny men) নামৰ দুটা দলে প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰাৰ কথা উল্লেখ কৰিছিল। ৱেলচ (Welsh) ৰাজ্যৰ দৰে আয়াৰলেণ্ডত এনে খেলসমূহ খ্ৰীষ্টমাচৰ দিনাখন খেলা হৈছিল। খেলত এবিধ সৰু আকাৰৰ বল ব্যৱহাৰ কৰিছিল। খেলৰ সময়চোৱাত কোনো খেলুৱৈৰ বিৰুদ্ধে যদিহে খেলৰ নিয়ম ভংগৰ আপত্তি উত্থাপন হয়, তেন্তে দোষী খেলুৱৈয়ে মল্লযুজত অৱতীৰ্ণ হৈ নিজৰ নিৰ্দোষিতাৰ প্ৰমাণ দিব লগা হৈছিল।  (১০০)সেইদৰে ১৭২০ খ্ৰীষ্টাব্দত মেথিউ কনকানেন (Matthew Concanen) নামৰ এজন আইৰিচ কবিয়ে “এ মেটচ এট ফুটবল” (  A Match at Football) নামৰ এখন ব্যংগাত্মক কবিতা পুথি প্ৰকাশ কৰিছিল। উক্ত কবিতাৰ যোগেদি তেওঁ ইংলেণ্ডৰ সমসাময়িক আন এজন প্ৰখ্যাত কবি আলেকজেণ্ডাৰ পোপক (Alexander Pope) আক্ৰমণৰ লক্ষ্য কৰি লৈছিল।( ১০১) “এ মেটচ এট ফুটবল” ( A Match at Football) নামৰ কবিতাটো কাল্পনিক যদিও ইয়াৰ যোগেদি সেইসময়ৰ আয়াৰলেণ্ডত প্ৰচলিত ফুটবল খেলৰ স্পষ্ট আভাস পোৱা যায়। মেথিউ কনকানেনৰ বিৱৰণ অনুসৰি আয়াৰলেণ্ডৰ ডুবলিন (Dublin) প্ৰদেশৰ দুখন সামন্তীয় ৰাজ্যৰ (Feudatory state) মাজত এই প্ৰতিযোগিতা অনুষ্ঠিত হৈছিল। ইয়াৰ বাসিন্দাসকল পূৰ্বৰে পৰা নিজৰ বলবিক্ৰম আৰু কৌশলৰ বাবে জনাজাত আছিল। খেলখন সন্ধিয়াৰ সময়ত অনুষ্ঠিত হৈছিল। খেলৰ বাবে এখন আহল বহল সমতল ভূমি নিৰ্বাচন কৰি লোৱা হৈছিল। খেল উপভোগ কৰিবলৈ অসংখ্য লোকৰ সমাগম ঘটিছিল। খেল আৰম্ভ হোৱাৰ পূৰ্বে দৰ্শকৰ মনোৰঞ্জন বাবে তৰুণীসকলৰ নৃত্য আৰু অন্যান্য থলুৱা খেল-ধেমালি আদিৰ আয়োজন হৈছিল।

খেলৰ আৰম্ভণিৰ প্ৰাকমুহূৰ্তত অল্ড হেবিনল (Old Habbinol) বা ঘোষকে দৰ্শকক সম্বোধি বিজয়ী দলৰ বাবে ছটা হলাণ্ড কেপ (Holland Cap) বা টুপি আৰু বিজিত দলৰ বাবে ছয়জোৰ হাতমোজা পুৰস্কাৰ হিচাপে প্ৰদান কৰাৰ কথা ঘোষণা কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰি স্থানীয় স্কুয়াৰ (Squire) অৰ্থাৎ সামন্ত বা ৰাজকীয় বিষয়াই বিজয়ী দলটিক এক বেৰেল (Barrel) বিয়েৰ বা সুৰা প্ৰদান কৰাৰ কথা অৱগত কৰিছিল। খেলপথাৰত দুটা দলে অৱতীৰ্ণ হৈছিল। তাৰে এটা দলৰ নাম আছিল চৱাৰ্ড ( Soard) আৰু আনটো দলৰ নাম লুচক (Lusk)। প্ৰতিটো দলৰে ছজনকৈ খেলুৱৈ আছিল। চৱাৰ্ড ( Soard) দলৰ খেলুৱৈসকলে বগা সাজ পৰিধান কৰিছিল আৰু মূৰত পিন্ধা টুপিত ৰঙা ফিটা বান্ধিছিল। সেইদৰে লুচক ( Lusk) দলৰ খেলুৱৈসকলেও বগা সাজ পৰিধান কৰিছিল আৰু টুপিত নীলা ৰঙৰ ফিটা বান্ধি লৈছিল।

          চৱাৰ্ড (Soard) দলৰ দলপতি আছিল টেৰেঞ্চ ( Terence) আৰু লুক্স (Lusk) দলৰ দলপতি আছিল পেদি (Paddy)। দুয়োজন দলপতি নৰা (Norah) নামৰ সুন্দৰী যুৱতী এগৰাকীৰ প্ৰেম প্ৰত্যাশী আছিল। খেল উপভোগ কৰিবলৈ নৰাও দৰ্শকৰ মাজত উপস্থিত আছিল। টেৰেঞ্চ আৰু পেদি দুয়ো খেলৰ মাজতে নৰাক নিৰীক্ষণ কৰি আছিল। খেলপথাৰৰ দুয়োমূৰে উইলো গছৰ ডালেৰে দুটা গ’ল পষ্ট সজা হৈছিল। আধুনিক ফুটবলৰ দৰে এক বিৰতিৰ অন্ততঃ উভয় দলে নিজৰ স্থান সাল সলনি কৰিছিল। দুয়োটা দলৰ খেলুৱৈসকলৰ মাজত ভীষণ প্ৰতিদ্বন্দিতা হৈছিল। টেৰেঞ্চে গোপনে পান (Pan) নামৰ দেৱতাজনক প্ৰাৰ্থনা কৰিছিল আৰু খেলত বিজয়ী হ’লে নিজৰ ভেড়াৰ জাকটোৰ পৰা সবাটোকৈ শুকুলা ভেড়াটো পান দেৱতালৈ উছৰ্গা কৰাৰ অংগীকাৰ কৰিছিল। অৱশেষত টেৰেঞ্চৰ এটা নিৰ্ণায়ক গলত চৱাৰ্ড দল বিজয়ী হৈছিল। যিসময়ত টেৰেঞ্চ সতীৰ্থসকলে পুৰস্কাৰ ল’বলৈ আগবাঢ়িছিল, সেইসময়ত তেওঁৰ প্ৰেয়সী নৰাৰ সান্নিধ্য পাবলৈ উদ্বাউল হৈ পৰিছিল।( ১০২)  মেথিউ কনকানেন (Matthew Concanen) এই কবিতাটোৱে পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে এখন ফুটবল খেলৰ পূৰ্ণাংগ বিৱৰণ দাঙি ধৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল।  

    আইৰিচসকলৰ ফুটবলে আয়াৰলেণ্ডৰ পৰিধি নেওচি ইংলেণ্ডতো প্ৰভাৱ পেলাইছিল। ইয়াৰ অন্তৰালত ইংলেণ্ডৰ শিল্প-বিপ্লৱে পৰোক্ষভাৱে ক্ৰিয়া কৰিছিল। বিশেষতঃ শিল্প বিপ্লৱৰ সময়চোৱাত ইংলেণ্ডত গঢ় লৈ উঠা ঔদ্যোগিক নগৰসমূহলৈ কৰ্মৰ সন্ধানত আইৰিচসকলৰ ব্যাপক হাৰত আগমন ইয়াৰ প্ৰমুখ্য কাৰণ হ’ব পাৰে। এই বিষয়ে আলোকপাত কৰিবলৈ পুনৰ ইংলেণ্ডৰ ইতিহাসৰ বৰ্ণীল অধ্যয়লৈ উভতি যাব লাগিব।(১০৩)

ষ্টুৱাৰ্ট বংশৰ শেষৰগৰাকী ৰাণী আনেৰ (Anne) ১৭১৪ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ০১ আগষ্টত মৃত্যু ঘটিছিল। আনেৰ কোনো উত্তৰাধিকাৰী নথকাত (ইংলেণ্ডৰ ৰাণী হোৱাৰ পূৰ্বেই তেওঁৰ একমাত্ৰ পুত্ৰ সন্তানৰ শিশু অৱস্থাতে মৃত্যু ঘটিছিল) পাৰ্লিয়ামেন্টে ইংলেণ্ডৰ সিংহাসনৰ বাবে জাৰ্মানীৰ হেনোভাৰ বংশৰ ৰাজকুমাৰ জৰ্জ প্ৰথমক নিৰ্বাচন কৰিছিল। জৰ্জ প্ৰথম ইংলেণ্ডৰ ষ্টুৱাৰ্ট ৰজা জেমচ প্ৰথমৰ বংশধৰ আছিল। ২০ অক্টোবৰ ১৭১৪ খ্ৰীষ্টাব্দত জৰ্জৰ ৰাজঅভিষেক সম্পন্ন হৈছিল।(১০৪ )     ষ্টুৱাৰ্ট ৰাজবংশৰ তুলনাত হেনোভাৰ ৰাজবংশৰ ৰজা-ৰাণীসকল অধিক প্ৰভাৱশালী আছিল। এই সময়চোৱাতে ইংলেণ্ডত শিল্প-বিপ্লৱ আৰু কৃষিবিপ্লৱৰ সুত্ৰপাত হৈছিল। যাৰ ফলশ্ৰুতিত গ্ৰেট ব্ৰিটেইন বা ইংলেণ্ড বিশ্বৰ সূৰ্যোদয় নোহোৱা সাম্ৰাজ্য ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। ১৮ শতিকাৰ শেষৰফালৰ পৰা আৰম্ভ হৈ ১৯ শতিকাৰ আৰম্ভণিলৈকে বাহাল থকা শিল্প-বিপ্লৱে আধুনিক বিজ্ঞান-প্ৰযুক্তিৰ বিকাশ ঘটাইছিল। যাৰ ফলত ইংৰাজসকলে আৰ্থ-সামাজিক আৰু সামৰিক দিশত অভূতপূৰ্ব অগ্ৰগতি লাভ কৰিছিল। বিশেষতঃ হেনোভাৰ বংশৰ ৰজা জৰ্জ তৃতীয় (ৰাজত্ব ১৭৬০ – ১৮২০ খ্ৰীষ্টাব্দত)-ৰ ৰাজত্বৰ পৰা আৰম্ভ কৰি তেওঁৰ পুত্ৰ উইলিয়াম চতুৰ্থ (ৰাজত্ব ১৮৩০-১৮৩৭) ইংলেণ্ডৰ শিল্প-বিপ্লৱৰ গতি অতি ক্ষীপ্ৰ হৈ পৰিছিল।

(১০৫)

               এই সময়চোৱাত ইংলেণ্ডৰ মুখ্য চহৰসমূহত বস্ত্ৰ আৰু তীখা উৎপাদনৰ বাবে কল কাৰখানা স্থাপন হৈছিল। এই কাৰখানা সমূহৰ ভাপচালিত যন্ত্ৰসমূহ পৰিচালনা কৰিবলৈ প্ৰচুৰ পৰিমাণে কয়লা আৰু অনেক শ্ৰমিকৰ প্ৰয়োজন হৈছিল। জীৱিকাৰ সন্ধানত আয়াৰলেণ্ডৰ পৰা অসংখ্য আইৰিচ পৰিয়ালে ইংলেণ্ডৰ চহৰসমূহলৈ ঢাপলি মেলিছিল। পুৰুষ, মহিলা, বৃদ্ধ, শিশু আদি সকলো বয়সৰ লোকে উক্ত কল-কাৰখানা আৰু কয়লাখনিসমূহত শ্ৰমিক হিচাপে নিয়োজিত হৈছিল। ইয়াৰ ফলত লণ্ডনকে প্ৰমুখ্য কৰি ইংলেণ্ডৰ ঔদ্যোগিক চহৰসমূহ জনবহুল হৈ পৰিছিল। ইয়াৰ ফলত ইংলেণ্ডত নতুনকৈ শ্ৰমিক শ্ৰেণীৰো সূত্ৰপাত হৈছিল।(১০৬)

      সাম্ৰাজ্যবাদী ইংৰাজসকলে চুবুৰীয়া আইৰিচসকলক হীন চকুৰে চাইছিল। আইৰিচসকল কেথলিক খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ অনুগামী হোৱাৰ হেতুকে তেওঁলোকৰ ৰাজনৈতিক অধিকাৰ খৰ্ব কৰা হৈছিল। স্বাধীনভাৱে ব্যৱসায়-বাণিজ্যত আগবঢ়াৰ ক্ষেত্ৰতো আয়াৰলেণ্ডত বিভিন্ন আইনী প্ৰতিবন্ধক জাপি দিয়া হৈছিল। তদুপৰি আয়াৰলেণ্ডৰ সৰহভাগ কৃষিভূমি শাসকীয় প্ৰটেষ্টান্ট ইংৰাজসকলে হস্তগত কৰিছিল। (তেনেই কম পৰিমাণৰ ভূমিত দৰিদ্ৰ আইৰিচসকলে আলুৰ খেতি কৰি পৰিয়াল পোহপাল দিবলৈ বাধ্য হৈছিল। আলুক মুখ্য আহাৰ ৰূপে গ্ৰহণ কৰা আইৰিচসকলৰ ওপৰত প্ৰকৃতিও ৰূষ্ট হৈছিল। ১৮ আৰু ১৯ শতিকাৰ মধ্যভাগত আয়াৰলেণ্ডত আলু আৰু অন্যান্য খাদ্য শস্য বিনষ্ট হোৱাৰ ফলত দুৰ্ভীক্ষ হৈছিল। যাৰ কবলত পৰি লক্ষাধিক আইৰিচ জনতা মৃত্যুমুখত পৰিছিল।)

             এনে বৈষম্যমূলক নীতিৰ বাবে বহুসংখ্যক আইৰিচ পৰিয়ালে আটলাণ্টিক মহাসাগৰৰ সিপাৰে আমেৰিকা মহাদেশত বসতি স্থাপন কৰিছিল। আনহাতে, আয়াৰলেণ্ডৰ আইৰিচসকলে বিংশ শতিকালৈকে ইংলেণ্ডৰ বিৰুদ্ধে কেইবালানি বিদ্ৰোহৰ সূচনা কৰিছিল।(১০৭ )ইংৰাজসকলে অতি কঠোৰভাৱে আইৰিচসকলৰ কণ্ঠ ৰূদ্ধ কৰি ৰাখিছিল। তৎস্বত্ত্বেও আইৰিচসকলৰ প্ৰগতিশীল চিন্তাধাৰাই ইংৰাজসকলৰ সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক দিশত প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। ইংলেণ্ডত ফুটবলৰ খেলৰ ক্ষেত্ৰখনো ইয়াৰ ব্যতিক্ৰম নাছিল। ধাৰণা হয় আইৰিচসকলৰ আগমনৰ লগে লগে ইংলেণ্ডত স্থৱিৰ হৈ পৰা ফুটবল খেলৰ ক্ষেত্ৰখনক এক নতুন মাত্ৰা প্ৰদান কৰিবলৈ ধৰিছিল।  

                  ইংলেণ্ডত বাস কৰা আইৰিচসকলৰো ফুটবলৰ প্ৰতি অপৰিসীম স্পৃহা আছিল। ইয়াৰ উমান পোৱা যায় বাণাৰ্ড বাৰ্দ (Bernard Bard) নামৰ এজন আইৰিচ লেখকৰ  “পেৰামবুলেচনচ অৱ এ আইৰিচমেন” (Perambulation of a Irishman) গ্ৰন্থত । উক্ত গ্ৰন্থখনিত তেখেতে ১৮শতিকাৰ ইংলেণ্ডত অনুষ্ঠিত এখন ফুটবল খেলৰ বিৱৰণ দাঙি ধৰিছিল। গ্ৰন্থখনত সন্নিৱিষ্ট তথ্যানুসৰি ১৭৯৩ খ্ৰীষ্টাব্দত বেন্টচ গ্ৰীণ (Bent’s Green) নামৰ ঠাইত নৰ্টন (Norton) আৰু চেফিল্ড (Sheffield) নামৰ দুটা দলৰ মাজত এখন ফুটবল খেলৰ আয়োজন হৈছিল।দুয়োটা দলত ছজনকৈ খেলুৱৈয়ে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। নৰ্টন দলৰ খেলুৱৈসকলে সেউজীয়া ৰঙৰ পোচাক আৰু চেফিল্ডৰ পক্ষত ৰঙা ৰঙৰ পোচাক পৰিধান কৰিছিল। উক্ত খেলখন তিনিদিনলৈকে চলিছিল। খেলৰ শেষৰ দিনা উভয় পক্ষৰ সমৰ্থকসকলে আহি সদলবলে উপস্থিত হৈছিল। এটা সময়ত দুয়োটা দলৰ সমৰ্থকসকলৰ মাজত সংঘটিত হোৱা হতাহতিৰ ঘটনাৰ বাণাৰ্ড বাৰ্দে সৰস বৰ্ণনা কৰিছিল।(১০৮)( ১০৯) বাণাৰ্ড বাৰ্দৰ বিৱৰণৰ ভিত্তিত সেইসময়ৰ ইংলেণ্ডৰ ফুটবল খেল যে ক্ৰমান্বয়ে প্ৰণালীৱদ্ধ ভাৱে অনুষ্ঠিত হ’ব ধৰিছিল সেয়া অনুধাৱন কৰিব পাৰি ।      

                    ক্ৰীড়াক্ষেত্ৰৰ মাদকতা ভৰা ক্ষেত্ৰখনৰ সমান্তৰালভাৱে বিশ্বৰ ইতিহাসে বাগৰ সলাইছিল। জৰ্জ তৃতীয়ৰ ৰাজত্বকালত ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ ভেটি কঁপি উঠিছিল। ১৮শতিকাৰ শেষৰ পিনে ব্ৰিটিছ চৰকাৰে অত্যাধিক কৰ আৰোপ কৰাক কেন্দ্ৰ কৰি আমেৰিকাৰ উপনিৱেশসমূহত বিদ্ৰোহৰ সূত্ৰপাত হৈছিল। ১৭৭০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ মাৰ্চ মাহত বষ্টন চহৰত ব্ৰিটিছ সেনা আৰু স্থানীয় বাসিন্দাৰ মাজত সংঘাতৰ সূত্ৰপাত হৈছিল। ব্ৰিটিছ সেনাৰ গুলিবৰ্ষণত পাঁচজন স্থানীয় লোক নিহত আৰু অনেকজন আহত হৈছিল। এই ঘটনাৰ পিছত আমেৰিকাৰ উপনিৱেশ সমূহত বিদ্ৰোহৰ জুই বিয়পি পৰিছিল। ১৭৭৩ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ডিচেম্বৰ মাহত বষ্টন বন্দৰত ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ চাহপাতৰ বাকচ বোজাই কৰা এখন জাহাজ উপস্থিত হৈছিল। আমেৰিকাৰ বিদ্ৰোহীসকলে বৃহৎসংখ্যক চাহপাতৰ বাকচ সাগৰত পেলাই ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যক প্ৰত্যাহ্বান জনাইছিল। সাম্ৰাজ্যবাদী ব্ৰিটিছ শাসকে সামৰিক শক্তি প্ৰয়োগ কৰি আমেৰিকাৰ উপনিৱেশ সমূহক দমন কৰাৰ প্ৰয়াস কৰিছিল। ১৭৭৪ খ্ৰীষ্টাব্দত আমেৰিকাৰ ১২খন উপনিৱেশৰ প্ৰতিনিধিসকল সমবেত হৈ মহাদেশীয় কংগ্ৰেছ বা কন্টীনেন্টেল কংগ্ৰেছ (Continental Congress) গঠন কৰি ইংলেণ্ডৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ ঘোষণা কৰিছিল। ১৭৭৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ পৰা ১৭৮৩ খ্ৰীষ্টাব্দলৈকে ব্ৰিটিছ ৰাজকীয় সেনা (British Royal Army ) আৰু আমেৰিকা মহাদেশীয় সেনাৰ (Continental Army) মাজত কেইবালানি ৰণ হৈছিল। প্ৰথমলানি ৰণত ব্ৰিটিছ ৰাজকীয় সেনাৰ হাতত অপৈনত আমেৰিকাৰ সেনা শোচনীয় ভাৱে পৰাজিত হ’বলৈ ধৰিছিল। ব্ৰিটিছে আমেৰিকাৰ বিদ্ৰোহীৰ বিৰুদ্ধে চলোৱা যুদ্ধ অভিযানত কেইবাহাজাৰ জাৰ্মান ভেৰোণীয়া সেনা নিয়োগ কৰিছিল। ইয়াৰোপৰি আমেৰিকাৰ বহু বাসীন্দাই ব্ৰিটিছৰ পক্ষ লৈছিল। তেনে জটিল সন্ধিক্ষণত বেঞ্জামিন ফ্ৰেঙ্কলিনৰ দৰে দেশপ্ৰেমিকৰ প্ৰচেষ্টাত আমেৰিকাই ফ্ৰান্সৰ পৰা আৰ্থিক আৰু সামৰিক সাহাৰ্য পাবলৈ সক্ষম হৈছিল। যাৰ ফলত অতি বিক্ৰমেৰে আমেৰিকাৰ মহাদেশীয় সেনাই ইংৰাজ সেনা বাহিনীক পৰাজিত কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। ১৭৮৩ খ্ৰীষ্টাব্দত পেৰিচ চুক্তিত স্বাক্ষৰ কৰি ব্ৰিটিইনে আমেৰিকাৰ স্বাধীনতাক স্বীকৃতি দিবলৈ বাধ্য হৈছিল আৰু আমেৰিকাৰ স্বাধীনতা বিপ্লৱৰ অন্ত পৰিছিল। আমেৰিকাৰ মহাদেশীয় সেনাবাহিনীৰ সেনাধ্যক্ষ জৰ্জ ৱাচিংটন আমেৰিকাৰ প্ৰথমজন

ৰাষ্ট্ৰপতি হিচাপে নিৰ্বাচিত হৈছিল।(১১০)

আমেৰিকাৰ স্বাধীনতা যুদ্ধৰ সফলতাই বিশ্বত এক বৈপ্লৱিক চেতনা বোৱাই দিছিল। ইয়াৰ প্ৰতিক্ৰিয়া ঘণীভূত হৈছিল ফ্ৰান্সৰ ৰাজনৈতিক পটভূমিত। ১৭৮৯ খ্ৰীষ্টব্দত ফ্ৰান্সৰ ৰাজতন্ত্ৰ আৰু সামন্তবাদৰ বিৰুদ্ধাচৰণ কৰি ফৰাচীসকলে বিপ্লৱৰ সূচনা কৰিছিল। বিপ্লৱীসকলে সম্ৰাট লুইচ ষষ্ঠক (Louise) ক্ষমতাচ্যুত কৰি ফ্ৰান্সত “কনষ্টিটোৱেন্ট এচেমব্লি” (Constituent Assembly)গঠন কৰিছিল। দাৰ্শনিক ৰুচোৰ চিন্তাধাৰাৰে অনুপ্ৰাণিত হৈ বিপ্লৱী চৰকাৰে সকলো নাগৰিককে সম-অধিকাৰ আৰু সম-মৰ্যাদা প্ৰদান কৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিল। কিন্তু বহিঃশত্ৰুৰ আক্ৰমণ ফলত ফ্ৰান্সৰ পৰিস্থিতিৰ অধিক অৱনতি ঘটিছিল। আৰ্থিক অনাটনে জুৰুলা কৰা ফ্ৰান্সত খাদ্যৰ নাটনিয়ে দেখা দিছিল। ফলত জনসাধাৰণ উত্তেজিত হৈ পৰিছিল। ফৰাচী বিপ্লৱৰ জুই ক্ৰমাৎ নিয়ন্ত্ৰণহীন হ’বলৈ ধৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত বিপ্লৱী দলসমূহৰ পৰা নিৰ্বাচিত উগ্ৰ জাতীয়তাবাদী প্ৰাৰ্থীৰ দ্বাৰা গঠিত চৰকাৰে ফ্ৰান্সক গণতান্ত্ৰিক (Republic) ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে ঘোষণা কৰিছিল। ১৭৯১ খ্ৰীষ্টব্দত ফ্ৰান্সত নতুনকৈ প্ৰণয়ন হোৱা আইনৰ যোগেদি সম্ৰাট লুইছ ষষ্ঠৰ বিচাৰ প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ হৈছিল। ১৭৯৩ খ্ৰীষ্টব্দৰ জানুৱাৰি মাহত সম্ৰাটক দেশৰ বিৰুদ্ধে ষড়যন্ত্ৰ কৰাৰ অপৰাধত মৃত্যু দণ্ড বিহা হৈছিল। (১১১)

              কিন্তু সম্ৰাটৰ মৃত্যুয়ে ফ্ৰান্সত শান্তি প্ৰতিষ্ঠা কৰিব নোৱাৰিলে।বিপ্লৱী ৰাজনৈতিক দলসমূহে ফ্ৰান্সত স্থায়ী শাসনযন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ ক্ষেত্ৰত বিফল হৈছিল। চুবুৰিয়া ৰাষ্ট্ৰ সমুহে ফ্ৰান্সৰ এনে পৰিস্থিতিৰ সুযোগ লব খুজিছিল। ১৭৯২ খ্ৰীষ্টাব্দত অষ্ট্ৰীয়া, ব্ৰিটেইন, প্ৰুচিয়া, ৰাছিয়া আৰু অন্যান্য ইউৰোপীয় দেশসমূহে সন্মিলিত হৈ নৱগঠিত গণতান্ত্ৰিক ফ্ৰান্সৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ ঘোষণা কৰিছিল। সেইসময়ত বিদেশী শত্ৰুৰ বিৰুদ্ধে ফৰাচী সেনাক নেতৃত্ব দিবলৈ এজন যোগ্য সেনানায়কৰ প্ৰয়োজন হৈছিল। (১১২)(১১৩) এনে সময়তে নেপোলিয়ন বোনাপাৰ্ট নামৰ এজন সেনাবিষয়াৰ উত্থান ঘটিছিল । ১৭৬৯ খ্ৰীষ্টৰ ১৫ আগষ্টত কাৰ্চিকা দ্বীপৰ এক সাধাৰণ পৰিয়ালত তেঁওৰ জন্ম হৈছিল। প্ৰথম অৱস্থাত তেঁও ফ্ৰান্সৰ হিলৈদাৰী (Artillery) বাহিনীৰ এজন সেনাবিষয়া হিচাপে নিয়োগ হৈছিল। ফৰাচী চৰকাৰে নেপোলিয়নক অৰ্পণ কৰা প্ৰতিটো দায়িত্ব তেঁও নিষ্ঠাসহকাৰে পালন কৰিছিল। বৰ্হিশত্ৰুৰ আক্ৰমণ প্ৰতিহত কৰাৰ উপৰি আভ্যন্তৰীণ বিদ্ৰোহ দমনতো তেওঁ পাৰদৰ্শিতা দেখুৱাইছিল। ইটালীত হোৱা কেইবালানি ৰণত অষ্ট্ৰীয়াই নেপোলিয়নৰ হাতত পৰাজয় বৰণ কৰিছিল। সেনাবাহিনী আৰু জনসাধাৰণৰ মাজত তেওঁ ক্ৰমাৎ জনপ্ৰিয় হৈ পৰিছিল।

নেপোলিয়নে মিচৰ বা ইজিপ্ত দেশ জয় কৰিবলৈ এক অভিযান আৰম্ভ কৰিছিল। তেঁও মধ্যপ্ৰাচ্য আৰু ভাৰতবৰ্ষত ব্ৰিটিছ উপনিৱেশ উৎখাত কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰিছিল। (উল্লেখযোগ্য যে নেপোলিয়নক সংগ দিয়া ফৰাচী গৱেষক সকলে পোন প্ৰথমবাৰৰ বাবে মিচৰৰ প্ৰাচীন সভ্যতাৰ বিষয়ে ক্ষেত্ৰভিত্তিক অধ্যয়ণ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল।) কিন্তু ইতিমধ্যে ইংৰাজ সেনানায়ক নেলচনৰ নৌবাহিনীৰ হাতত ফ্ৰান্সৰ নৌবাহিনীৰ পৰাজিত হৈছিল। ফলত মিচৰ অভিযানত ব্যস্ত ফৰাচী স্থল সেনাই খাদ্য আৰু ৰচদ-পাতিৰ অভাৱত ভুগিছিল। আনহাতে নেপোলিয়নে ইজিপ্তত সামৰিক অভিযানত ব্যস্ত থকাৰ সময়তে ফ্ৰান্স পুনৰ অস্থিৰ হৈ পৰিছিল। সেয়ে তেওঁ মিচৰ জয় কৰাৰ আশা পৰিত্যাগ কৰি ফ্ৰান্সলৈ ৰাওনা হৈছিল। 

ফ্ৰান্সত উপস্থিত হৈ তেওঁ ফ্ৰান্সৰ ৰাজনৈতিক দলসমূহৰ আস্থাভাজন হৈ শাসনযন্ত্ৰ হস্তগত কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰিছিল। ১৭৯৯ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ১০ নৱেম্বৰ তাৰিখে নেপোলিয়নে সামৰিক শক্তি প্ৰয়োগ কৰি পূৰ্বৰ সদন (Directory Government) ভংগ কৰি ফ্ৰান্সৰ প্ৰথমজন কনচাল (consule) হিচাপে নিৰ্বাচিত হৈছিল। ১৮০৪ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ২ ডিচেম্বৰৰ দিনা অনুষ্ঠীত এক ৰাজঅভিষেকত নেপোলিয়ন বোনাপাৰ্টে নিজকে ফ্ৰান্সৰ সম্ৰাট হিচাপে ঘোষণা কৰিছিল।(১১৪) ( ১১৫) সম্ৰাট নেপোলিয়নে ফৰাচী বিপ্লৱৰ উদ্দেশ্য আৰু আদৰ্শ সৰোগত কৰি ফ্ৰান্সৰ ন্যায় ব্যৱস্থাত সংস্কাৰ আনিছিল। তেওঁৰ উদ্যোগত গঠিত ফৰাচী বিশেষজ্ঞৰ দলে ফ্ৰান্সৰ বাবে এক লিখিত সংবিধান প্ৰণয়ন কৰিছিল। এই সংবিধানক “নেপোলিয়নিক ক’ড” (Napoleonic Code) বোলা হৈছিল। “নেপোলিয়নিক কড”ৰ যোগেদি ফ্ৰান্সৰ ন্যায় ব্যৱস্থাত এক যুগান্তকাৰী সংস্কাৰ অনা হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত “নেপোলিয়নিক কড”ৰ অনুকৰণত ইউৰোপৰ অন্যান্য দেশেও নিজাববীয়াকৈ সংবিধান প্ৰণয়ন কৰিছিল।

নেপোলিয়নৰ ৰাজত্বকালতে ফ্ৰান্স ইউৰোপৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী আৰু সমৃদ্ধিশালী দেশলৈ পৰিণত হৈছিল। তেওঁৰ নেতৃত্বত ফৰাচী সেনাই ইটালী,স্পেইন, বেলজিয়াম, অষ্ট্ৰীয়া, ৰাছিয়া, প্ৰুচীয়া (জাৰ্মানী), নেপলচ আদি ইউৰোপৰ প্ৰায়বিলাক দেশত বিজয় সাব্যস্ত কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। নেপোলিয়নৰ আগ্ৰাসনত ভীতিগ্ৰস্ত হৈ ব্ৰিটেইন, প্ৰুচীয়া, জাৰ্মানী, ৰাছিয়া, অষ্ট্ৰিয়া, ছুইডেন, স্পেইন আদিৰ স’তে সন্মিলিত হৈ ফ্ৰান্সক কেওফালৰ পৰা আক্ৰমণ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।১৮১৫ খ্ৰীষ্টাব্দত ১৮ জুন তাৰিখে বেলজিয়ামৰ ৱাটাৰ্লু  (Waterloo) নামৰ ঠাইত হোৱা যুদ্ধত ইংলেণ্ড আৰু প্ৰুচিয়াৰ সন্মিলিত সেনাৰ হাতত নেপোলিয়নৰ ফৰাচী সেনাবাহিনী (Grande Army) শোচনীয়ভাৱে পৰাজিত হৈছিল। নেপোলিয়নে আমেৰিকালৈ পলায়ন কৰাৰ পৰিকল্পনা বিফল হোৱাত, ১৮ জুলাইত শত্ৰুপক্ষৰ ওচৰত তেওঁ আত্মসমৰ্পণ কৰিছিল। ইংৰাজসকলে তেওঁক চেইণ্ট হেলেনা দ্বীপত নিৰ্বাসন দি ফ্ৰান্সৰ সিংহাসনত লুইছ অষ্টমক (Louise XVIII) বহুৱাইছিল। ১৮২১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ০৫ মে’ তাৰিখে ৫১ বছৰ বয়সত ফৰাচী বিপ্লৱৰ মানসপুত্ৰ নেপোলিয়ন বোনাপাৰ্টৰ দেহাৱসান ঘটিছিল। (১১৬)

নেপোলিয়নক ঘটুৱাই ব্ৰিটেইনে ইউৰোপীয় দেশসমূহৰ মাজত এক উচ্চ আসন লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। নেপোলিয়নৰ স’তে যুদ্ধ কৰি ব্ৰিটেইন আৰু সহযোগী দেশসমূহৰ যথেষ্ট ক্ষতি হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ব্ৰিটেইনে গ্ৰহণ কৰা বৈদেশিক নীতিৰে ইউৰোপৰ মিত্ৰ দেশসমূহৰ মাজত সামৰিক শক্তিৰ সমতা ৰক্ষাৰ প্ৰয়াস কৰিছিল। ইংৰাজসকলে ইউৰোপৰ চুবুৰীয়া দেশৰ প্ৰতি আগ্ৰাসী মনোভাৱ ত্যাগ কৰি, ঔদ্যোগিক আৰু বাণিজ্যিক বিকাশৰ বাবে অধিক গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল। ফ্ৰান্সৰ ভগ্ন অৰ্থনীতি পুনৰুদ্ধাৰৰ বাবেও সহযোগিতা আগবঢ়াইছিল। ইংলেণ্ডে গ্ৰহণ কৰা বৈদেশিক নীতিৰ ফলত ইউৰোপীয় দেশসমূহৰ মাজত সদ্ভাৱ গঢ় লৈ উঠিছিল। ইংলেণ্ডে ১৮১৫ খ্ৰীষ্টব্দৰ পৰা প্ৰায় এটা শতিকলৈকে ইউৰোপীয় দেশসমূহৰ স’তে যুদ্ধৰ পৰা বিৰত আছিল। ১৯১৪ খ্ৰীষ্টাব্দত জাৰ্মানীয়ে বেলজিয়াম আক্ৰমণ কৰাত মিত্ৰদেশ বেলজিয়ামৰ নিৰাপত্তাৰ খাতিৰত ইংলেণ্ডে প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধত নামি পৰিছিল।(১১৭) 

সম্ভৱতঃ নেপোলিয়নৰ ৰণৰ (Napoleonic War) অন্ত পৰাৰ পিছত ইউৰোপৰ ক্ৰীড়াক্ষেত্ৰখনত ফুটবলে প্ৰসাৰ লাভ কৰিবলৈ এক অনুকুল পৰিৱেশ গঢ় লৈ উঠিছিল।১৯ শতিকাৰ মাজভাগ ফুটবল খেলৰ বিকাশৰ বাবে নিৰ্ণায়ক সময় আছিল। এই সময়চোৱাত ইংলেণ্ডৰ প্ৰায়বিলাক মুখ্য সাৰ্বজনিক বিদ্যালয়সমূহত ফুটবল খেল পৰম্পৰা আৰম্ভ হৈছিল। বিদ্যালয়ৰ শিক্ষকসকলে ফুটবল খেলত দলীয় প্ৰয়াস, অনুশাসন আৰু শাৰীৰিক ব্যায়ামৰ গুণগত দিশবোৰ প্ৰয়োগ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত অধিক গুৰুত্ব দিছিল। তাৰ বিপৰীতে ছাত্ৰসকলৰ বাবে ফুটবলৰ ৰূক্ষ স্বৰূপটো অধিক আনন্দদায়ক আছিল।ফুটবল খেলসমূহ সু-সংগঠিতভাৱে অভ্যাস কৰাৰ ফলত ইয়াৰ নিয়মসমূহ এনে এক পৰ্যায়লৈ সংস্কাৰ হ’বলৈ ধৰিছিল যে ক্ৰমান্বয়ে ফুটবল এক অত্যাধুনিক খেল হিচাপে বিকশিত হোৱাৰ পথত আগবাঢ়িছিল।(১১৮) কিন্তু ফুটবল খেলৰ নিয়মাৱলীৰ ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগৰ ক্ষেত্ৰত বিদ্যালয়সমূহৰ মাজত মতানৈক্য আছিল। প্ৰত্যেকখন বিদ্যালয়ে সুকীয়াকৈ নিজস্ব কেতবোৰ নিয়ম বান্ধি লৈছিল। যাৰ ফলত দুখন ভিন্ন বিদ্যালয়ৰ খেলুৱৈসকলে প্ৰতিযোগিতাত অৱতীৰ্ণ হ’লে খেলৰ নিয়ম আৰু পদ্ধতিক কেন্দ্ৰ কৰি আহুকালৰ সৃষ্টি হৈছিল। কিছুমান বিদ্যালয়ত ফুটবলটো হাতেৰে বলটো ধৰি দৌৰাৰ ক্ষেত্ৰত বাধা নাছিল। আনহাতে, অন্য বিদ্যালয়ত হাতৰ সলনি ভৰিৰ প্ৰয়োগক অধিক গুৰুত্ব দিছিল। বল হস্তগত কৰিবলৈ বিপক্ষৰ খেলুৱৈৰ ভৰিত গুৰিয়াই আঘাত কৰা কৌশলক লৈও মতবিৰোধ হৈছিল।ফুটবলৰ নিয়মসমূহক কেন্দ্ৰ কৰি হোৱা বিভ্ৰান্তিসমূহ দূৰ কৰাৰ অৰ্থে ফুটবলৰ দলসমূহ কেম্ব্ৰিজ বিশ্ববিদ্যালয়ত সমবেত হৈছিল। ১৮৪৮ খ্ৰীষ্টাব্দত কেম্ব্ৰিজ বিশ্ববিদ্যালয়ত হোৱা আলোচনামৰ্মে ফুটবলৰ নিয়মাৱলী প্ৰকাশ কৰা হৈছিল। ইয়াক “কেম্ব্ৰিজ ৰোলচ”  (Cambridge Rules) আখ্যা দিয়া হৈছিল। প্ৰথমাৱস্থাত “কেম্ব্ৰিজ ৰোলচ” সকলোৰে বাবে গ্ৰহণযোগ্য হোৱা নাছিল। কিন্তু “কেম্ব্ৰিজ ৰোলচ“ অনুসৰণ কৰা খেলুৱৈসকলে ফুটবলৰ খেলক লৈ সচেতনতা আনিবলৈ প্ৰয়াস কৰিছিল। সমান্তৰালভাৱে অন্যান্য বিদ্যালয় আৰু ক্লাবৰ সদস্যসকলক ফুটবলৰ খেলৰ স্বকীয় নিয়মসমূহৰ সংশোধন কৰি একত্ৰিত হোৱাৰ বাবে প্ৰেৰণা যোগাইছিল।পৰৱৰ্তী পোন্ধৰ বছৰত এনে ধৰণৰ অন্যান্য কেতবোৰ নিয়মাৱলী প্ৰকাশ পাইছিল। তাৰ ভিতৰত ১৮৫৭ চনৰ “চেফীল্ড ৰোলচ” ( Sheffield Rules) আৰু ১৮৬২ চনত প্ৰকাশিত ৰোলচ ফৰ দ্যা চিম্পলেষ্ট গেমচ”  (Rules for the Simplest Game) উল্লেখনীয়। ১৮৬৩ চনৰ অক্টোবৰ মাহত ১১টা ফুটবল ক্লাব সমবেত হৈ ফুটবল এচচিয়েচন (Football Association) বা ফুটবল সংস্থা গঠন কৰিছিল।(১১৯) 

                  ইয়াৰ দুমাহ পিছত ফুটবল এচচিয়েচনৰ নিয়মাৱলী প্ৰকাশ পাইছিল। ১২দফীয়া নিয়মাৱলী অনুসৰি ফুটবল খেলক ৰাগবী খেলৰ পৰা পৃথক হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হৈছিল। কিছু দলে পূৰ্বৰ নিয়ম অনুসৰি ফুটবলটো হাতেৰে ইজনৰ পৰা সিজনলৈ দলিয়াই ভৰিৰে গোৰ মাৰি সঞ্চালন কৰা পদ্ধতি বাহাল ৰখাৰ মতপোষণ কৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত বহুতে  “ৰাগবী ইউনয়নিষ্ট” আৰু “ফুটবল এচচিয়েচন” একত্ৰিকৰণৰ হোৱাৰ আশা কৰিছিল, কিন্তু ছয়বছৰৰ পিছত  “ফুটবল এচচিয়েচনে” ফুটবল খেলত হাতৰ ব্যৱহাৰত সম্পূৰ্ণ প্ৰতিবন্ধক ৰখাৰ সিদ্ধান্ত লয়। ফলত ৰাগবী আৰু ফুটবল খেলৰ মাজত স্থায়ী বিভাজন আহি পৰে। ১৮৭১ খ্ৰীষ্টাব্দত পৃথকভাৱে ৰাগবী ফুটবল এচছিয়েছন গঠন হৈছিল।(১২০)

       প্ৰথমৱস্থাত ফুটবল এচছিয়েচনৰ নিয়মসমূহে পূৰ্ণতা পোৱা নাছিল। উদাহৰণস্বৰূপে বিদ্যালয় আৰু ক্লাববিলাকে খেলুৱৈৰ সংখ্যা আৰু খেলৰ সময়সীমা স্বকীয় ভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল। কিন্তু ক্ৰমাৎ ফুটবল এচছিয়েচনৰ নিয়মসমূহ সমগ্ৰ ইংলেণ্ডত গ্ৰহণযোগ্য হ’বলৈ ধৰিছিল। ১৮৭৮ চনত “চেফীল্ড ৰোলচ” ( Sheffield Rules)-ৰ বিলোপ ঘটাই ফুটবল এচছিয়েচনে কেতবোৰ নতুন নিয়মাৱলী নিৰ্ধাৰণ কৰে। এই সংস্কাৰণে ক্ষিপ্ৰতাৰে প্ৰসাৰ লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। ১৮৮৬ চনত ইংলিছ, স্কটীচ আৰু আইৰিচ ফুটবল এচছিয়েচনৰ সমন্বয় গঠিত ইন্টাৰনেচনেল ফুটবল এচচিয়েচন বা আন্তৰাষ্ট্ৰীয় ফুটবল সংস্থাই খেলৰ আইন বা লৱজ অৱ গেমচ (  Laws of Games) গৃহীত কৰিলে।“ফুটবল এচচিয়েচন”ৰ পৰিসৰ আৰু জনপ্ৰিয়তা বাঢ়ি অহাৰ লগে লগে প্ৰমুখ্য ফুটবল দল সমূহৰ মাজত এচছিয়েচনৰ দ্বাৰা আয়োজিত প্ৰতিযোগিতাসমূহত ভাগ লোৱাৰ ইচ্ছা প্ৰৱল হৈছিল। ১৮৭১-৭২ চনৰ প্ৰাৰম্ভণিত বিশ্বৰ প্ৰথমখন ফুটবল কাপ প্ৰতিযোগিতা “ফুটবল এচচিয়েচন চেলেঞ্জ কাপ”ৰ আয়োজন হৈছিল। এই প্ৰতিযোগিতাত ১৫টা দলে অংশ লৈছিল।১৮৭২ চনত ইংলেণ্ড আৰু স্কটলেণ্ডৰ মাজত প্ৰথমখন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ফুটবল খেল অনুষ্ঠিত হৈছিল।( ১২১) 

              ইংলেণ্ডত ফুটবলৰ খেলসমূহত দৰ্শকৰ সমাগম বৃদ্ধি পাব ধৰিছিল। এটা সময়ত দৰ্শনাৰ্থীয়ে বাবে মাচুল নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল। অৰ্থাৎ ফুটবলৰ যোগেদি অৰ্থৰ সংগ্ৰহ হ’বলৈ ধৰিছিল। অধিক দৰ্শকক আকৰ্ষণ কৰিবলৈ দলসমূহে অৰ্থৰ বিনিময়ত পাৰ্গত খেলুৱৈ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিব ধৰিছিল। ১৮৮৫ চনৰ পৰা ফুটবল এচছিয়েচনে পেচাদাৰী খেলুৱৈ মোতায়েনত অনুমতি দিছিল । বৰ্ধিত ফুটবল ক্লাবসমূহে অধিক শক্তিশালী সংগঠন গঠনৰ আশা কৰিছিল। সেই উদ্দেশ্যৰে ১৮৮৮ চনত ১২টা দলৰ অংশগ্ৰহণেৰে প্ৰথমখন “ফুটবল লীগ” গঠন হৈছিল।

ইতিপূৰ্বে ইংলেণ্ডৰ ফুটবল খেলে ইউৰোপৰ দেশসমূহত দ্ৰুত গতিত জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল।১৮ শতিকাৰ শেহৰ ফালে সমুদ্ৰপথেৰে বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তলৈ দুঃসাহসিক যাত্ৰা কৰা ইংৰাজসকলে ফুটবলৰ প্ৰসাৰত মুখ্য ভূমিকা লৈছিল। বিশেষতঃ ইংৰাজ নাৱিকসকলে ফ্ৰান্স, ইঞ্জিনিয়াৰসকলে স্পেইন, স্কুল শিক্ষকসকলে ছুইজাৰলেণ্ড আৰু জাৰ্মানী, বস্ত্ৰ উদ্যোগৰ বনুৱাসকলে হলেণ্ড, ব্যৱসায়ীসকলে আৰ্জেণ্টিনা, ছাত্ৰসকলে পটুৰ্গাল আৰু উৰুগুৱে আৰু স্কটীচ জাহাজ বন্দৰত কৰ্মৰত বনুৱাসকলে চুইডেনত ফুটবল প্ৰসাৰৰ ক্ষেত্ৰত অৰিহণা যোগইছিল।

১৮৬৬ চনতেই ব্ৰিটিছ ছাত্ৰৰ এটি দলে পৰ্তুগালত খেল প্ৰদৰ্শন কৰিবলৈ সুযোগ পাইছিল। ১৮৭২ চনত ছুইজাৰলেণ্ডৰ বিদ্যালয়সমূহত ফুটবলৰ পৰিচয় ঘটিছিল। আৰু ১৮৭২ চনত ইংৰাজ নাৱিকৰ এটা দলে ফ্ৰান্সত ফুটবল ক্লাব গঠন কৰিছিল। সমান্তৰালভাৱে ইংৰাজসকলে আটলাণ্টিক সাগৰৰ সিপাৰে দক্ষিণ আমেৰিকাৰ ব্ৰাজিলত প্ৰথম ফুটবল খেলিবলৈ লৈছিল। আমেৰিকা মহাদেশৰ অন্যান্য প্ৰান্তলৈ ফুটবল জোৱাৰ উঠিছিল।(১২২)

       ইংৰাজসকলৰ সমান্তৰালভাৱে ফৰাচী, জাৰ্মানআৰু পৰ্তগ্ৰীজসকলৰ তৎপৰতাত আফ্ৰিকা মহাদেশৰ ব্ৰিটিছ উপনিৱেশসমূহত ফুটবল খেলৰ প্ৰসাৰ হ’বলৈ ধৰিছিল। সেই সময়ৰ ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ অন্তৰ্গত ভাৰতবৰ্ষতো ফুটবল খেল সমাদৃত হৈছিল। ১৯শতিকাৰ আৰম্ভণিৰে পৰা ভাৰতবৰ্ষত ইংৰাজ সেনা বাহিনীৰ মাজত ফুটবল খেলৰ চৰ্চা হ’বলৈ ধৰিছিল। ভাৰতবৰ্ষত ফুটবল জনপ্ৰিয় কৰাৰ ক্ষেত্ৰত মুখ্য ভূমিকা লোৱা ব্যক্তিসকলৰ ভিতৰত ভাৰতবৰ্ষৰ বৈদেশিক মন্ত্ৰালয়ৰ ইংৰাজ বিষয়া চাৰ মৰ্টীমাৰ ডুৰাণ্ড (Sir Mortimer Durand)-ৰ নাম উল্লেখনীয়। ১৮৮৮ চনত চাৰ মৰ্টীমাৰ ডুৰাণ্ডৰ (Sir Mortimer Durand) উদ্যোগত হিমাচল প্ৰদেশৰ ছিমলাত ডুৰাণ্ড কাপৰ আৰম্ভণি হৈছিল। তেখেতে এটা ৰূপৰ ফুটবলৰ পদক ডুৰাণ্ড কাপৰ বাবে প্ৰদান কৰিছিল। ডুৰাণ্ড কাপ এচিয়া মহাদেশত অনুষ্ঠিত আটাইতকৈ পুৰণি ফুটবল প্ৰতিযোগিতা হিচাপে জনা যায়।(১২৩) (১২৪)

ফুটবলৰ উন্মাদনাই ক্ৰমান্বয়ে বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তলৈ সিঁচৰতি হ’বলৈ ধৰিছিল। ১৮৯০ চনত নেডাৰলেণ্ডত ডাটচ ফুটবল এচচিয়েচন আৰু ডেনমাৰ্কত ডেনিচ ফুটবল এচচিয়েচনৰ গঠন হৈছিল। ১৯শতিকাৰ শেষলৈকে ফুটবলে অষ্ট্ৰেলিয়াত খোপনি পুতিছিল ।১৯০০ চনলৈকে নিউজিলেণ্ড, আৰ্জেণ্টিনা, চিলি, ছুইজাৰলেণ্ড, বেলজিয়াম, ইটালী, জাৰ্মানী আৰু উৰুগুৱে আদি দেশে  ফুটবলৰ  মজিয়ালৈ ঢপলিয়াই আহিছিল। বিংশ শতিকাত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত ফুটবল খেলৰ চৰ্চাৰ বিকাশক নিৰীক্ষণ আৰু  পৰিচালনা কৰিবলৈ বাবে এক  তদাৰককাৰী সংস্থাৰ প্ৰয়োজনীয়তা আহি পৰিছিল। সেইসূত্ৰে ১৯০৪ চনত পেৰিচত সাতখন দেশ ক্ৰমে ফ্ৰান্স, বেলজিয়াম, স্পেইন, চুইডেন আৰু ছুইজাৰলেণ্ডৰ প্ৰতিনিধি সমবেত হৈ ফেডাৰেচন ইণ্টাৰনেচনেল ডে ফুটবল এচচিয়েচন চমুকৈ ফীফা (FIFA, Federation Internationale de Football Association)-ৰ গঠন কৰিছিল। ফ্ৰান্সৰ এজন সাংবাদিক ৰব্ৰাট গোৱেৰিন (Robert Guerin) ফীফাৰ প্ৰথমজন সভাপতি হিচাপে নিৰ্বাচিত হৈছিল।(১২৫) (১২৬) ইংলিছ ফুটবল এচচিয়েচনে প্ৰথমৱস্থাত ফীফাৰ স’তে জড়িত হ’ব খোজা নাছিল।  ১৯০৫ চনত ইংলেণ্ডে ফীফাত যোগদান কৰিছিল।(১২৭) ১৮৮৬ চনৰ অলিম্পিকত পোনপ্ৰথম বাৰৰ বাবে প্ৰদৰ্শনীমূলকভাৱে  ফুটবল প্ৰদৰ্শন হৈছিল। ১৯০৮ চনত লণ্ডন অলিম্পিকত পূৰ্ণ পৰ্যায়ত ফুটবল খেল অনুষ্ঠিত হৈছিল। উক্ত ফুটবলৰ ফাইনেল খেল ইংলেণ্ডে ডেনমাৰ্কক ২-০ ব্যৱধানত হৰুৱাই প্ৰথম অলিম্পিক ফুটবল বিজয়ী খিতাপ জয় কৰিছিল।(১২৮)

       প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ অন্ত পৰাৰ পিছত ফীফাৰ বিষয়ববীয়াসকলে বিশ্বকাপ ( World Cup) অনুষ্ঠিত কৰাৰ সিদ্ধান্ত লৈছিল। সেই সিদ্ধান্ত মৰ্মে  ১৯৩০ চনত উৰুগুৱেত প্ৰথমখনৰ ফীফা বিশ্বকাপ ফুটবল(FIFA WORLD CUM) খেলৰ আয়োজন হৈছিল। এই বিশ্বকাপ খেলত আয়োজক দেশ উৰুগুৱেকে প্ৰমুখ্যে কৰি আজেণ্টিণা, ব্ৰাজিল, পেৰাগুৱে, পেৰু, মেক্সিকো, বলিভিয়া, আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ,  ফ্ৰান্স, বেলজিয়াম, যুগোশ্লাভিয়া, ৰোমানিয়া এই তেৰখন দেশে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল।

       ইয়াৰে আৰম্ভণি বিশ্বকাপ ফুটবল খেল ১৯৩০ চনৰ ১৩ জুন তাৰিখে ফ্ৰান্স আৰ মেস্কিকোৰ মাজত অনুষ্ঠিত হৈছিল।  ফ্ৰান্স ৪-১ ব্যৱধানত বিজয়ী হৈছিল। আনহাতে ৩০ জুলাই তাৰিখে ঘৰুৱা দল উৰুগুৱে আৰু আজেণ্টিনাৰ মাজত অন্তিমখন  খেল অনুষ্ঠিত হৈছিল। উক্ত প্ৰতিযোগিতাত ৪-২ ব্যৱধানত উৰুগুৱে বিজয়ী হৈ বিশ্বৰ প্ৰথমখন বিশ্বকাপ বিজয়ী দলৰ সন্মান লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল।(১২৯) ইয়াৰ লগতে বিশ্বৰ ইতিহাসত সংযোজন ঘটিছিল আধুনিক ফুটবলৰ এক নতুন অধ্যায়ৰ।

উপসংহাৰ :

সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে ফুটবল কেৱল এটা খেল নহয়, ই মানুহৰ মাজত ঐক্য, শৃংখলা আৰু সহমৰ্মিতাৰ ভাব গঢ়ি তোলাৰ এক শক্তিশালী মাধ্যম। এই খেলৰ জৰিয়তে শৰীৰ সুস্থ থকাৰ লগতে দলীয় চেতনাও বিকশিত হয়। আজিৰ যুগত ফুটবল বিশ্বজুৰি অতি জনপ্ৰিয় খেল হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা লাভ কৰিছে আৰু বহু দেশত ই জাতীয় গৌৰৱৰ প্ৰতীক হৈ উঠিছে। সেয়ে সমাজত খেলধূলাৰ প্ৰচাৰ আৰু বিশেষকৈ ফুটবল খেলৰ উন্নয়ন অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ। নতুন প্ৰজন্মক এই খেলৰ প্ৰতি আগ্ৰহী কৰি তুলিলে সুস্থ দেহ-মন গঢ়াৰ লগতে সমাজো অধিক সুস্থ আৰু শক্তিশালী হ’ব।

 

প্ৰসংগ–টীকাঃ–

(১) “ Football is like a religion to me. I worship  the ball, and I treat it like a god. Too many player think of a football as something to kick. They should be taught to caress it and to treat it like a precious gem.” – Pele( Edson Arantes Do Nascimento)

(২) Laws of the Game 2024/25 by

The International Football Association Board

Münstergasse 9, 8001 Zurich, Switzerland T: +41 (0)44 245 1886, F: +41 (0)44 245 1887

www.theifab.com

Effective from 1st July 2024

(৩)J.A.G.Robert,

The Complete History of China

Sutton Publishing, Reprinted 2006. pp.XXI.

(৪)

“Recorded in a military manual dating back to the Han Dynasty (200-300 BC), it is usually I said that the Chinese Tsu Chu is the earliest form of football known to man, though in truth it more closely resembles a fairground game than the football we know today. Two 30-feet high bamboo canes were used to suspend a large piece of silk cloth with a hole 30cm-40cm in diameter cut into it. Competitors would then attempt to kick a leather ball filled with hair and feathers through the hole. sometimes with the added difficulty of being pressured by opponents. Tsu Chu, it seems, was played to celebrate the Emperor’s birthday. The penalty for losing was death.”

 The Complete Book of Football,

 Edited by Chris Hunt

First Published in Great Britain in 2003 by Hayden Publishing.

Hayden Publishing Limited

32 Winifred Road

Apsley, Hemel Hempstead , pp.9-10.

(৫) The game was played outdoors on a square earthen court with sides about 6 or 7 meters in length, depending on the space available. At each of the four corners of the court there was a tree. These trees were so central to the game that playing kemari was often referred to as “standing under the trees.” The ball, made of deerskin, was hollow. Existing balls are about 20 centimeters in diameter, and weigh around 100 to 120 grams. These light balls were so delicate that they were liable to collapse if kicked too hard. The balls were coated with albumen (egg white). Some were then given an additional coat of white face powder mixed with glue; still others were dyed yellow by smoking them over a pine-needle fire. The “smoked” and white balls were sometimes said to symbolize not only the sun and the moon but also the opposing principles of yin and yang.

Allen Gutemann, Japanese Sports, A History, University of Hawai’i Press, Honolulu.

@2001 University of Hawai’i Press. Printed in the United States of America. pp.28

(৬)

“Eight players normally participated, one on each side of the four trees. The player enjoying the highest court rank stood closest to the pine tree. He was the first to kick the ball, which he was required to pass to the player with the next highest rank. Once play began in earnest, the eight players moved freely to follow the ball, but they returned to their original positions whenever play was interrupted. The ball was kicked with the right foot, often several times in succession, before it was passed to another player. The object was to keep the ball in the air for as many kicks as possible.

When a formal count was kept, the game was called kazumari (number ball) and an official was designated to keep score. He counted silently until 50 and then announced every tenth kick. Sometimes, when a player executed a particularly skillful kick, the official awarded a bonus. Counting silently, “51, 52, 53,” he saw an especially impressive kick and shouted “!”

At most marikai (ball meets), there was an upper limit-usually set before the game-at which a volley was to be discontinued. One treatise mentions limits of 120, 300, 360, 700, and 1,000. These numbers, which might at first glance be thought to anticipate the modern craze for quantifying sports, actually came from astrology.

     Played in this way, kemari had no winners and no losers, but contests could be and were arranged. Two teams of eight players each performed a preset number of trials, and the team with the most kicks in a single trial was the winner. This contest was called shōbu mari (competitive ball).

Allen Gutemann, Japanese Sports, A History, University of Hawai’i Press, Honolulu.

@2001 University of Hawai’i Press. Printed in the United States of America. pp. 29.

(৭) Allen Gutemann, Japanese Sports, A History, University of Hawai’i Press, Honolulu.

@2001 University of Hawai’i Press. Printed in the United States of America. pp.31.

(৮)“Lastly, Chichén Itzá had at least thirteen ball courts, including the largest one in Mesoamerica, which measures approximately 490 feet (149 m) in length and has sloping walls that are roughly 27 feet (8.2 m) high. Balcourts have been found at almost all Maya sites of the Classic Period, and it is believed that the game was derived from one of the many mythical exploits of the Hero Twins and their victory over the Gods of the Underworld. Yet, the ball game was played elsewhere in Mesoamerica among non-Maya peoples from very early times. So both the true origin of the intriguing and often deadly ball game, as well as the rules by which it was played, remain mysteries to this day.”

 Perl, Lila, The ancient Maya,  Library of Congress Cataloging-in-Publication Data, Published in Canada,2005, pp-69.

(৯) One of the Many Adventures of the Hero Twins:-

“The Hero Twins, named Hunapu and Xbalanque, play the game of infuriating and overpowering the Lords of Death of Xibalba, not with brute strength but with mischief and cunning. During their stay in the Underworld, the twins annoy the gods by engaging, night after night, in the traditional Maya ball game, which is played on a court with a rubber ball. At last the gods become so angry that they substitute Hunapu’s head for the ball But the quick-thinking Xbalanque saves the life of his hapless brother by turning his severed head into a rabbit that bounds away. The evil lords are so distracted by this trick that Xbalanque has time to restore Hunapu’s head to his body, and both twins survive.”

 Perl, Lila,The ancient Maya ,

Library of Congress Cataloging-in-Publication Data, Published in Canada,2005, pp-29

(১০) “Greece consists of mainland Greece on the Balkan Peninsula and a mass of islands, large and small, scattered over the Aegean Sea and extending as far south as Crete in the Mediterranean.”

Cavendish,Marchel , Anclient Greece, An Illustrated History, Published by March Cavendish Reference, 2011,Printed in Malaysia. P.06.

(১১)  GRANT,A.J., A History of Europe ,  NEW IMPRESSION (1922)

LONGMANS, GREEN AND CO. 39 PATERNOSTER ROW, LONDON, E.C.4 NEW YORK, TORONTO, BOMBAY, CALCUTTA AND MADRAS, 1920.

P.05

  (১২) Cavendish,Marchel , Anclient Greece, An Illustrated History, Published by March Cavendish Reference, 2011,Printed in Malaysia. P.44.

  (১৩ )“Among the Greeks there were subordinate differences of The chief races were the Dorians and Ionians. The difference between them was perhaps as wide as that between English and Scotch in the seventeenth century. The Dorians are unknown to Homer.They had invaded Southern Greece subsequently to the composition of those poems, and their successful invasion had altered the character of Greece in many ways. They were generally a stronger, more vigorous, more warlike, less cultured race than the Ionians. The chief Dorian state was Sparta, of which more shortly; and next to Sparta came Corinth and Argos. The Ionians were chiefly to be found in Asia Minor and the Ægean islands. On the mainland Athens was the one great Ionian state, and regarded herself as the leader of the whole Ionian race. The Ionians were generally more refined than the Dorians, more commercial, less warlike, more open to the influences of art and culture.”

 GRANT, A. J., KING’S COLLEGE, CAMBRIDGE PROFESSOR OF HISTORY IN LEEDS UNIVERSITY,A HISTORY OF EUROPE , 

NEW IMPRESSION (1922)                            

LONGMANS, GREEN AND CO. 39 PATERNOSTER ROW, LONDON, E.C.4 NEW YORK, TORONTO, BOMBAY, CALCUTTA AND MADRAS, 1920.,P.10.

(১৪)“The next shrine of general importance was at Olympia by the banks of the Alpheus in the west of the Peloponnese. There arose there a group of temples and buildings enriched by some of the noblest specimens of Greek art and closely were celebrated in honour of Zeus Olympius, the most important of all the great “games” or athletic festivals of Greece. At first (the date of the first festival is conjecturally fixed at 776 B.C.) the only event was a short race of about 200 yards; and to the end the winner of this race was called the Olympian victor. But soon other contests were added-races of various lengths, boxing, wrestling, leaping, hurling the quoit and the javelin: a chariot race was also introduced, a contest reserved for the rich families of Greece by the expense of competition. The wrestling and the boxing were doubtless brutal displays; but the characteristic of these, and still more of the other great games of Greece, is the general humanity and absence of brutality of the sports. If a nation’s games are the best index to its character, the games of Greece bear very favourable witness to Greek civilization. Only Greeks could be admitted to compete; and the Olympian games acted as a valuable bond and symbol of Greek nationality. By the banks of the Alpheus in the year of the Olympian festival Greeks of all states could meet in peace and friendly rivalry.”

GRANT, A. J., KING’S COLLEGE, CAMBRIDGE PROFESSOR OF HISTORY IN LEEDS UNIVERSITY,A HISTORY OF EUROPE , 

NEW IMPRESSION (1922)

LONGMANS, GREEN AND CO. 39 PATERNOSTER ROW, LONDON, E.C.4 NEW YORK, TORONTO, BOMBAY, CALCUTTA AND MADRAS, 1920.  P.8

(১৫) “ The Spartans certainly practiced a kind of boxing and, implicitly, the pankration, but only as part of two peculiar competitions. In one, sphaireis (ball players) competed in a game identified with the episkyros, a team sport in which tribal teams com-peted in a tournament. Although it was a ball game it involved, at least at Sparta, a lot of pushing and shoving and punches. Rugby is perhaps the closest modern analogy.”

 Miller.G. Stephen, Ancient Greek Athletics , Yale University Press, New Haven & London ,2004,  P.147-148.

(১৬)Miller.G. Stephen, Ancient Greek Athletics , Yale University Press, New Haven & London , 2004,  P.146.

(১৭) “ The violent games of the Spartans differ only in type and degree from the local civic games of the other Greek city-states. In each festival the ultimate aim was to train the youth of the city to become citizens, and the variations in this training from place to place reflect the particular concerns of each society. But all these competitions had a military aspect; the citizens-to-be were being prepared for service to their country. In this way they differed from the gymnikos agon of the stephanitic festivals, which were not, as some modern scholars have maintained, a training for war. This was recognized early in antiquity. The aggressively militaristic Spartan poet Tyrtaios (650-600, fragment 12) states clearly that the skills of the athlete and the skills of the warrior differ; the former are not admirable in a man who lacks the latter. The same sentiment was expressed a century later by Xenophanes (fragment 2; A 229) and again another century later by Euripides (Autolykos, fragment 282; A 230). This distinction between the war games of the local civic athletics, and the nonwar games of Olympia, Delphi, Isthmia, and Nemea must be kept clearly in mind, especially when we con-sider the relationship of the Panhellenic games to politics .”

 Miller.G. Stephen, Ancient Greek Athletics , Yale University Press, New Haven & London , 2004,  P.148.

(১৮)“The names of various ball games are somewhat better known, thanks to Pollux, a rhetorician of the second century A.D. (9.103-107 and 119; A 178):

The names of children’s ball games were episkyros, phaininda, apor-rhaxis, ourania. Episkyros was also called ephebike and commonball. It was usually played with opposing teams of equal number. In the middle a line was drawn with a chip of stone which they called a skyros. They set the ball on this line, and each team drew another line behind the opposition. The team that got the ball first threw it over the opposition, whose job it was to grab the ball while it was still moving and throw it back the other way. This would continue until one team had pushed the other over the back line.”

Miller.G. Stephen, Ancient Greek Athletics , Yale University Press, New Haven & London , 2004,  P.173.

( ১৯) “Ancient Greeks also threw balls and played games with balls, but it is always a source of wonder to modern students that ballplaying was such a minimal part of the athletic scene. It is much easier for us to enumerate the competitive athletics of today’s world that do not use some form of sphere than to list those that do. The opposite was the case in antiquity. Our lack of evidence begins with the names used for the ball. The most common word was sphaira, or sphere, which can refer to any spherical object and need not be a ball.”

Miller.G. Stephen, Ancient Greek Athletics , Yale University Press, New Haven & London , 2004,P.172.

(২০) “ There was, in fact, a virtually infinite variety of balls, of all sizes and materials: covered in cloth or leather and stuffed with sand, earth, flour, wool, horsehair, feathers, rags, string, sponge. The larger balls were covered in pieces of leather sewn together; sometimes the pieces were hexagonal and of equal size, giving the ball the appearance of a modern soccer ball. Inflated animal bladders were also used for balls. Balls could be dyed or painted bright colors: red, blue, gold. Our attempts to assign them specific names and functions are frustrated, however, by the use of sphaira, modified by some adjective of size (large, medium, small) or color, for almost all of them.”

Miller.G. Stephen, Ancient Greek Athletics , Yale University Press, New Haven & London , 2004,P.172

(২১) “ These are, for the most part, simple, straightforward descriptions that we can relate to ball games still played today. Some of them can also be recognized in ancient depictions. On one side of the base of a statue six young men are clearly arranged in two groups facing each other (fig. 255). The first man on the left, who is at the rear of his team, prepares to throw a small ball while his teammates take an offensive attitude and the opposition defensive stances. We should probably assume that there is a cen-ter line between the two teams and a goal line behind each as in Pollux’s description of the episkyros. The alternate name, ephebike, refers to the young citizen-to-be in his late teens whom we have already encountered in the local chrematitic (money) games (see Chapter 7), and this fits with the age of the young men depicted here.”

Miller.G. Stephen, Ancient Greek Athletics , Yale University Press, New Haven & London , 2004,P.174

(২২) “Suggestive of modern soccer is the scene on a funerary monument in which a young man (the deceased) balances a large ball on top of his right, raised thigh (fig. 258). The ball is probably a folis, an air-filled leather-covered ball that had an animal bladder inside. We should probably imagine that the next step would be for the young man to bounce the ball to his other leg, and so on, back and forth. As easy as it is for us to see and understand the movements and identify the game with our modern soccer, it is frustrating that we do not know what the ancients called it and have no descrip-tion or even reference to this ball game.”

 Miller.G. Stephen, Ancient Greek Athletics , Yale University Press, New Haven & London , 2004. P.174-175.

(২৩) Ancient Greece, An Illustrated History, Marshall Cavendish , Refernce New York.2011 ,P.112 .

(২৪) Ancient Greece, An Illustrated History, Marshall Cavendish , Refernce New York.2011 ,P.154

(২৫)GRANT, A. J.,   KING’S COLLEGE, CAMBRIDGE PROFESSOR OF HISTORY IN LEEDS UNIVERSITY, HISTORY OF EUROPE , 

NEW IMPRESSION (1922

LONGMANS, GREEN AND CO. 39 PATERNOSTER ROW, LONDON, E.C.4 NEW YORK, TORONTO, BOMBAY, CALCUTTA AND MADRAS, 1920.P.52-58.

(২৬) GRANT, A. J.,   KING’S COLLEGE, CAMBRIDGE PROFESSOR OF HISTORY IN LEEDS UNIVERSITY, History of Europe , 

NEW IMPRESSION (1922

LONGMANS, GREEN AND CO. 39 PATERNOSTER ROW, LONDON, E.C.4 NEW YORK, TORONTO, BOMBAY, CALCUTTA AND MADRAS, 1920.P.61.

(২৭) “Before leaving he caused twelve huge altars to be built on the bank of the river, each dedicated to one of the Olympian gods of which company his father Zeus-Ammon was king; and when thesestructures were ready  , he celebrated a spectacular religious service, offering magnificent sacrifices upon each of them and parading his whole army before them. Then he held gymnastic games and horse races and gave a great banquet to the troops. The purpose of these festivities, I suppose, was that of concealing the mutiny from the natives of these parts, and of giving the impression far and wide that he had attained his intended goal and was rejoicing thereat; and, indeed, Alexander was so easily able to adapt himself to a situation, and so quickly threw himself heart and soul into a new undertaking, that he may well have been quite sincere in hisfeeling that rejoicing was called for…………..

These celebrations and the subsequent march back to the Hydaspes must have occupied at least a month, and it was probably the end of September (326 B.C.) before he was once more upon the battlefield where Poros had been overthrown in the previous June. “

WEIGALL, ARTHUR,  ALEXANDER THE GREAT, KEYSTONE, LIBRARY LONDON, Thornton Butterworth Ltd., 1935.   P. 294-295.

(২৮) WEIGALL, ARTHUR,  ALEXANDER THE GREAT, KEYSTONE, LIBRARY LONDON, Thornton Butterworth Ltd., 1935.   P. 296.

( ২৯) GRANT, A. J.,   KING’S COLLEGE, CAMBRIDGE PROFESSOR OF HISTORY IN LEEDS UNIVERSITY, History of Europe , 

NEW IMPRESSION (1922

LONGMANS, GREEN AND CO. 39 PATERNOSTER ROW, LONDON, E.C.4 NEW YORK, TORONTO, BOMBAY, CALCUTTA AND MADRAS, 1920.P. 61-62

(৩০) Nathaniel, Harris,   History of Ancient Rome,First published in Great Britain in 2000 by Hamlyn, an imprint of Octopus Publishing Group Limited 2-4 Heron Quays, Docklands, London, E14 4JP, P.20.

(৩১) “Used as a way of keeping the Roman army fit, Harpastum was played on a rectangular field with the aim of getting the ball over the opponents’ boundary line. Kicking was limited and the game was probably more similar to rugby, but the growth of the Roman Empire took the game to new territories and it survived for 700 years. It may even have had some influence on the very early development of football in Britain – it is claimed that victory celebrations after a battle with the Romans in Derby in the 3rd Century involved something resembling a game of ‘football’.”

The Complete Book of Football, Edited by Chris Hunt, First Published in Great Britain in 2003 by Hayden Publishing Limited, 32 Winfred Road Apsley, Hemel Hempstead HP3 9DX.), P.9.

(৩২) GRANT, A. J.,   KING’S COLLEGE, CAMBRIDGE PROFESSOR OF HISTORY IN LEEDS UNIVERSITY, A HISTORY OF EUROPE , 

NEW IMPRESSION (1922

LONGMANS, GREEN AND CO. 39 PATERNOSTER ROW, LONDON, E.C.4 NEW YORK, TORONTO, BOMBAY, CALCUTTA AND MADRAS, 1920, P.125.

(৩৩)Trevelyn, O.M. , Illustrated History of England , Illustrated Edition 1956,

 Printed in Great Britain, Spottiswoode, Ballantine and Co.Ltd. London and Coldchester,  P.16.

(৩৪)  “Julius Caesar first came to Britain in 55 вс, but it was not until almost a century later, in AD 43, that a Roman army actually occupied Britain. The Romans were determined to conquer the whole island. They had little difficulty, apart from Boadicea’s revolt, because they had a better trained army and because the Celtic tribes fought among themselves. The Romans considered the Celts as war-mad, “high spirited and quick for battle”, a description some would still give the Scots, Irish and Welsh today.”

McDowall, David,AN ILLUSTRATED HISTORY OF BRITAIN, Pearson Education Limited,Edinburgh Gate, Harlow,

Essex CM20 2JE, England and Associated Companies throughout the world.,www.longman.com, First published 1989, Twenty-first impression 2006.

( ৩৫)“ Chariot-racing, which aroused great passion in imperial Rome, and which also appears on the cups and other remains, was undoubtedly brought to Britain. What else was on offer in the amphitheatres we can only surmise, but almost certainly there was wrestling, boxing and pankration (an all-in affair), perhaps horse-racing and foot-racing, as well as animal shows-cock-fighting, bear-baiting, wild beast shows, armed men against boars, bulls, wolves or whatever. Equally speculative are the ball-games the Romans may have brought. At home they played harpastum, based on a Greek original, a game with a small ball similar to that later called hurling in the west country, and pila paganica, village ball, with a small ball stuffed with feathers, and they had a ball called the follis, an inflated bladder in a leather case, and presumably they introduced these to the British. But the nineteenth century attributions of surviving folk-football games to the colonists are apocryphal, and intrinsically improbable.

     It seems more likely that these mass encounters (such as the Haxey, Lin-colnshire, hood game, at Epiphany and the Shrove Tuesday games at Derby, Ashbourne and Chester, and their Fasten’s E’en counterparts at Scone, Per-thshire, and elsewhere in Scotland) were of native origin. The Celts certainly played a similar game, la Soule or la Choule, in Normandy. And in primeval times it probably derived from fertility or sacrificial rites, a reminder that play is a survival mechanism.”

Birley,  Sir Derek ,Sport and the making of Britain, MANCHESTER UNIVERSITY PRESS Manchester and New York, Distributed exclusively in the USA and Canada by St. Martin’s Press, P. 10.  

(৩৬) “The struggle against the Germans, and in the East against the Parthian Empire, gave the armies and their leaders ever greater political weight. The legions made and unmade Emperors Diocletian, proclaimed Emperor by his soldiers in AD 284, as his predecessors had been, put an end to this ‘military anarchy, and for more than a century there was relative stability again.

    The fundamental problem was to adapt the Empire’s structure to the needs of defence. It led Diocletian to review the political and administrative organization of the state and also to intervene more and more in the economic life of the Roman world, and even in its social make up.He established the Tetrarchy, whereby the Roman world was divided into four parts, at the head of which were two Caesars and two Augus-tuses the former seen as natural successors to the latter, when the time was right.

     Defence considerations dictated the choice of headquarters by these four rulers: Trier, Milan, Sirmium (today known as Sremska Mitrovica, west of Belgrade) and Nicomedia in Asia Minor, 100 kilometres east of Constantinople. For the first time Rome was no longer the true capital.

        When the tetrarchical system became more or less unworkable, the Emperor Constantine re-established unity in the Empire and settled his capital in Byzantium, which became Constantinople. This ‘new Rome’ which was how Constantine saw it was better placed than its predecessor to face the danger from the barbarians and the Sassanids. The changeover confirmed the East’s superiority over the West. In fact, the East had always been superior, economically and culturally, enriched as it was by the immediate heritage of Hellenistic civilization and the influence of cities like Athens, Pergamum, Antioch and especially Alexandria. Thus were laid the foundations of the Byzantine Empire. But with Theodosius who incidentally made the Roman Empire a Christian Empire – the Empire was once more divided in two. In 395 Theodosius assigned the Eastern Empire to his elder son Arcadius and the Western Empire to his younger son Honorius. Unity was now a thing of the past.”

   Delouche, Frédéric, editor. Illustrated history of Europe: a unique portrait of Europe’s common history / American edition.  A Henry Holt Reference Book , Henry Holt and Company, Inc., Publishers since 1866.

115 West 18th Street New York, New York 10011, First published in the United States in 1993 by Henry Holt and Company, Inc. 

Originally published in France in 1992 by Hachette under the title Histoire de l’Europe. Library of Congress Cataloguing-in-Publication Data,  P.86

(৩৭) The Roman occupation lasted close on four centuries. There is no sign of any movement in our island that would have had the strength to shake the Roman power, nor probably was there any desire to attack it. But for reasons which we have examined elsewhere, the Roman power was decaying during the third and fourth centuries. Rome herself was in danger, and her legions could no longer be spared to defend distant frontiers. It was the attack of the Visigoths under their great chief Alaric which led to the recall of the Roman legions from Britain, about the year 410 A.D. 

 History of Europe , BY A. J. GRANT OF KING’S COLLEGE, CAMBRIDGE PROFESSOR OF HISTORY IN LEEDS UNIVERSITY

NEW IMPRESSION (1922

LONGMANS, GREEN AND CO. 39 PATERNOSTER ROW, LONDON, E.C.4 NEW YORK, TORONTO, BOMBAY, CALCUTTA AND MADRAS, 1920. P. 100

(৩৮) “The wealth of Britain by the fourth century, the result of its mild climate and centuries of peace, was a temptation to the greedy. At first the Germanic tribes only raided Britain, but after AD 430 they began to settle. The newcomers were warlike and illiterate. We owe our knowledge of this period mainly to an English monk named Bede, who lived three hundred years later. His story of events in his Ecclesiastical History of the English People has been proved generally correct by archaeological evidence.

                Bede tells us that the invaders came from three powerful Germanic tribes, the Saxons, Angles and Jutes. The Jutes settled mainly in Kent and along the south coast, and were soon considered no different from the Angles and Saxons. The Angles settled in the east, and also in the north Midlands, while the Saxons settled between the Jutes and the Angles in a band of land from the Thames Estuary westwards. The Anglo-Saxon migrations gave the larger part of Britain its new name, England, “the land of the Angles”. ,  Mc.Dowell, David,  An Illustrated History of Britain,

Pearson Education Limited,Edinburgh Gate, Harlow,Essex CM20 2JE, England and Associated Companies throughout the world. www.longman.com Longman Group UK Limited 1989, First published 1989. P.11.

(৩৯)‘The Anglo-Saxons established a number of kingdoms, some of which still exist in county or regional names to this day: Essex (East Saxons), Sussex (South Saxons), Wessex (West Saxons), Middlesex (probably a kingdom of Middle Saxons), East Anglia (East Angles). By the middle of the seventh century the three largest kingdoms, those of Northumbria, Mercia and Wessex, were the most powerful.

It was not until a century later that one of these kings, King Offa of Mercia (757-96), claimed “kingship of the English”. He had good reason to do so. He was powerful enough to employ thousands of men to build a huge dyke, or earth wall, the length of the Welsh border to keep out the troublesome Celts. But although he was the most powerful king of his time, he did not control all of England.”

ibid. P.12.

(৪০) ibid.P.14, 15.

(৪১ ) “The peoples these Scandinavians encountered gave them a variety of names: the Franks normally called them Northmen or Danes, while for the English they were generally Danes or heathens. The Irish described the early raiders as pagans or gentiles, but by the middle of the ninth century they began to call them foreigners, the Norwegians and Danes being distinguished as ‘white’ and ‘black’ foreigners, Finngall and Dubgall. In eastern Europe the Slavs called the Scandinavian invaders Rus, a word derived from the Finnish name for the Svear, which itself came from a word meaning ‘rowers’ or ‘crew of oarsmen’. It was ‘Rus’, variants of which were used in Arabic and Byzantine Greek texts, which eventually gave Russia its name. In the ninth century it was only the English who, occasionally, called the invaders Vikings, a Scandinavian word that now has a wider meaning, and is used to describe many aspects of Scandinavian society in what is com-monly called the Age of the Vikings.”

THE OXFORD ILLUSTRATED HISTORY OF THE VIKINGS Edited by PETER SAWYER,  OXFORD UNIVERSITY PRESS, 2001. P.02

 

(৪২) “Towards the end of the eighth century new raiders were tempted by Britain’s wealth. These were the Vikings, a word which probably means either “pirates” or “the people of the sea inlets”, and they came from Norway and Denmark. Like the Anglo-Saxons they only raided at first. They burnt churches and monasteries along the east, north and west coasts of Britain and Ireland. London was itself raided in 842.’’

Mc.Dowell, David,  An Illustrated History of Britain, Pearson Education Limited, Edinburgh Gate, Harlow, Essex CM20 2JE, England and Associated Companies throughout the world. www.longman.com Longman Group UK Limited 1989, First published 1989, P.15.

 

(৪৩) Lingard John, History of England Vol-I, Publisher- Boston Phillips, Sampson and Company, 110 Washington Street, MDCCCLIII. P.143.

(৪৪)History of Europe , A. J. GRANT OF KING’S COLLEGE, CAMBRIDGE PROFESSOR OF HISTORY IN LEEDS UNIVERSITY

NEW IMPRESSION (1922),LONGMANS, GREEN AND CO. 39 PATERNOSTER ROW, LONDON, E.C.4 NEW YORK, TORONTO, BOMBAY, CALCUTTA AND MADRAS, 1920.P.306.

 

(৪৫)  

“The king who made most use of the Church was Alfred, the great king who ruled Wessex from 871-899. He used the literate men of the Church to help establish a system of law, to educate the people and to write down important matters. He started the Anglo-Saxon Chronicle, the most important source, together with Bede’s Ecclesiastical History of the English People, for understanding the period.”P.14, 15

Mc.Dowell, David,  An Illustrated History of Britain, Pearson Education Limited, Edinburgh Gate, Harlow, Essex CM20 2JE, England and Associated Companies throughout the world. www.longman.com Longman Group UK Limited 1989, First published 1989,

 

(৪৬) P.306, 307,308

History of Europe , BY A. J. GRANT OF KING’S COLLEGE, CAMBRIDGE PROFESSOR OF HISTORY IN LEEDS UNIVERSITY

NEW IMPRESSION (1922)

LONGMANS, GREEN AND CO. 39 PATERNOSTER ROW, LONDON, E.C.4 NEW YORK, TORONTO, BOMBAY, CALCUTTA AND MADRAS, 1920.

 

(৪৭) History of England Vol-I, Lingard John, Publisher- Boston Phillips, Sampson and Company, 110 Washington Street, MDCCCLIII. P.187

(৪৮) P.306

History of Europe , BY A. J. GRANT OF KING’S COLLEGE, CAMBRIDGE PROFESSOR OF HISTORY IN LEEDS UNIVERSITY

NEW IMPRESSION (1922

LONGMANS, GREEN AND CO. 39 PATERNOSTER ROW, LONDON, E.C.4 NEW YORK, TORONTO, BOMBAY, CALCUTTA AND MADRAS, 1920.

(৪৯) “The royal brother and sister, having thus provided for the security of their own territories, proceeded to attack those of their enemies. Ethelfled took Derby by storm, though the Danes obstinately defended themselves in the streets; and then laid siege to Leicester, which, with the adjacent territory, was subdued by the terror of her arms. Edward, on his side, built two forts at Buckingham to overawe the Northmen of the adjoining counties, took Bedford by capitulation, and, advancing into North-amptonshire, fortified Towcester.”

History of England Vol-I, Lingard John, Publisher- Boston Phillips, Sampson and Company, 110 Washington Street, MDCCCLIII. P.191

(৫০) ibid. P.192.

(৫১ ) History of Europe , BY A. J. GRANT OF KING’S COLLEGE, CAMBRIDGE PROFESSOR OF HISTORY IN LEEDS UNIVERSITY

NEW IMPRESSION (1922). P.192.

 (৫২) “THE ORIGINS OF the game in England are just as hazy as those elsewhere. Along with the story of the Romans in Derby, comes a tale from Chester of a game played with the severed head of a defeated Dane.”

Edited by Chiris Hunt,  THE COMPLETE BOOK OF FOOTBALL, first published in Great Britain in 2003 by Hayden Publishinh Limited , 32 Winfred Road, Apsley, Hemel Hempstead HP3 9DX. P.10

( ৫৩)https://www.blueoakestates.co.uk/the-turbulent-history-of-chester/

(৫৪) The Anglo Saxon Chronicle, Translated , Edited & Introduced by G.N.Garmonsway. published- 1973.

(৫৫ ) ILLUSTRATED HISTORY OF ENGLAND by G. M. TREVELYAN, O.М.

Master of Trinity College, 1940-1951 Formerly Regius Professor of Modern History in the University of Cambridge, Illustrated Edition 1956, PRINTED IN GREAT BRITAIN SPOTTISWOODE ,  BALLANTYNE AND CO. LTD. LONDON AND COLCHESTER, P.85. 

(৫৬) History of England Vol-I, Lingard John, Publisher- Boston Phillips, Sampson and Company, 110 Washington Street, MDCCCLIII, P.242, 243.

(৫৭ )Ibid, P.250.

(৫৮) Ibid , P.254.

(৫৯) Ibid. P. 257-259

 (৬০) “On Ethelred’s death his son Edmund Ironside fought for a year with great valour against the Danish king, Canute. It seemed that again, as in Alfred’s day, England would be divided between the English and the Danes. But Edmund died, and in 1017 Canute became king of all the English. The country accepted him without resistance. There was as yet very little national feeling. Canute’s military power was already known, and soon he showed himself a wise and humane ruler.’’

History of Europe , BY A. J. GRANT OF KING’S COLLEGE, CAMBRIDGE PROFESSOR OF HISTORY IN LEEDS UNIVERSITY

NEW IMPRESSION (1922

LONGMANS, GREEN AND CO. 39 PATERNOSTER ROW, LONDON, E.C.4 NEW YORK, TORONTO, BOMBAY, CALCUTTA AND MADRAS, 1920. P.310.

 

(৬১) History of England Vol-I, Lingard John, Publisher- Boston Phillips, Sampson and Company, 110 Washington Street, MDCCCLIII. P. 260.

(৬২)Ibid. P. 269.

(৬৩) Ibid. P. 285-286.

(৬৪)Ibid. P. 288

( ৬৫ )  Combat Viking Warrior -vs- Anglo-Saxon Warrior by Gareth Williams, OSPREY, Osprey Publishing Ltd, a division of Bloomsbury Publishing Plc. First published in Great Britain in 2017. P.61-62.

(৬৬)“The crisis came with the death of Edward the Confessor in 1066. Harold, the son of Godwin, was chosen and crowned king. He knew that he would have to fight hard The for his crown. First the Danish king, Harold Hardrada, descended upon Yorkshire. King Harold, with the English army, marched north England and defeated him at Stamford Bridge, near York. Whilst he was in the north news came that William the Norman had landed in Sussex. Harold came south with what speed he could. On October 14, 1066, the battle of Hastings was fought. William the Norman was henceforth William the Conqueror, and soon King of England.”

History of Europe , BY A. J. GRANT OF KING’S COLLEGE, CAMBRIDGE PROFESSOR OF HISTORY IN LEEDS UNIVERSITY, NEW IMPRESSION (1922

LONGMANS, GREEN AND CO. 39 PATERNOSTER ROW, LONDON, E.C.4 NEW YORK, TORONTO, BOMBAY, CALCUTTA AND MADRAS, 1920, P. 311.

 

(৬৭) “When the Normans reached Britain they arrived not only as conquerors but also as heirs to a ball-game tradition. The same kind of cross-country, through-bush-through-briar, ‘football’ described in the first chapter had long been practised both in Brittany and Normandy under the name of La Soule in the one region and Choule in the other……………..However this may be, it is clear that little more than a hundred years after the Battle of Hastings ‘football’ was an established factor in the life of the urban population.However this may be, it is clear that little more than a hundred years after the Battle of Hastings ‘football’ was an established factor in the life of the urban population.”

Young, Percy Marshall ,  A History of British Football. Made and presented in Great Britain by  The anchor press Ltd., Tiptree , Essex,1968.  P.31.

 

(৬৮)The Complete Book of Football, Edited by Chris Hunt, First Published in Great Britain in 2003 by Hayden Publishing Limited, 32 Winfred Road Apsley, Hemel Hempstead HP3 9DX.),P.10.

(৬৯) History of England Vol- II, Lingard John, Publisher- Boston Phillips, Sampson and Company, 110 Washington Street, MDCCCLIII. P. 237,238, 240.

(৭০ )“The crisis came when Henry II’s friend Thomas Becket was appointed Archbishop of Canterbury in 1162. Henry hoped that Thomas would help him bring the Church more under his control. At first Becket refused, and then he gave in. Later he changed his mind again and ran away to France, and it seemed as if Henry had won. But in 1170 Becket returned to England determined to resist the king. Henry was very angry, and four knights who heard him speak out went to Canterbury to murder Becket. They killed him in the holiest place in the cathedral, on the altar steps.

All Christian Europe was shocked, and Thomas Becket became a saint of the Church. For hundreds of years afterwards people not only from England but also from Europe travelled to Canterbury to pray at Becket’s grave. Henry was forced to ask the pope’s forgiveness. He also allowed himself to be whipped by monks. The pope used the event to take back some of the Church’s privileges. But Henry II could have lost much more than he did. Luckily for Henry, the nobles were also involved in the argument, and Henry had the nobles on his side. Usually the Church preferred to support the king against the nobles, but expected to be rewarded for its support. King John’s mistake forty years later was to upset both Church and nobles at the same time.”

ILLUSTRATED HISTORY OF ENGLAND

by G. M. TREVELYAN, O.М.

Master of Trinity College, 1940-1951 Formerly Regius Professor of Modern History in the University of Cambridge,

Illustrated Edition 1956  PRINTED IN GREAT BRITAIN

SPOTTISWOODE ,  BALLANTYNE AND CO. LTD. LONDON AND COLCHESTER,

29. 29.

 

(৭১) “DescriptioNobilissimae Civitatis Londinae: ‘Post prandiumvadit in suburbanamplanitiem omnis juventus ad ludumPilaecelebrem. Singu-lorum studiorumscholaressuamhabentPilam; singulorum officiorum urbisexercitoressuam feres singulis. Maioresnatu, patres, et divitesurbis in equis, spectatumveniuntcertaminajuniorum, et modo suoiuvenantes cum iuvenibus: et excitarividetur in eis motus calorisnaturalis, contemplatione tanti motus et participationegaudiorumadolescentiaelibidinis.”

Young, Percy Marshall ,  A History of British Football. Made and presented in Great Britain by  The anchor press Ltd., Tiptree , Essex, 1968.   P. 32.

 

(৭২)“We say ‘football, but still with a little less than certainty. In all literary references so far there had been mention of the follis or of the pila. But in no case was there ever a precise account of how the ball was used. The significant reference of the twelfth century is similarly imprecise in this particular, but a good deal more revealing in general. William Fitzstephen, a monk and a friend of Thomas à Becket, of whose martyrdom he was a witness, wrote a lively account of London life in 1175. Some part of this dealt with the amusements of the time. On Shrove Tuesday there was a variety of entertainment, including cock-fighting and the well-known ludus pilae. In the afternoon: ‘all the youth of the city go to a flat patch of ground just outside the city for the famous game of ball. The students of every faculty have their own ball, and those who are engaged in the various trades of the city also have their own ball. The older men-the fathers and the men of sub-stance come on horseback to watch the competitions of the younger men.”

Ibid, P. 31.

 

(৭৩)FITZ-STEPHEN’S, DESCRIPTION OF THE CITY OF LONDON, Newly translated from the Latin Original; WITH A NECESSARY COMMENTARY,

A DISSERTATION ON THE AUTHOR.BY AN ANTIQUARY.

Samuel Pegge. A. Mo, LONDON:Printed for B. WHITE, at Horace’s Head, in Fleet-ftreet. MDCCLXXII.1776,P. 45 – 46.

 

( ৭৪)

“He thro the thikkest of the Thrang ganthreste;

There stomblinStedys strong, and doun goth all

He rollythundir Fote as doth a Ball:

He Foynith on his Fete with his Truncheoun ;”

Modern English :-

“He charged through the densest part of the throng,

Where strong steeds stumbled and fell all around.

He tumbled to the ground like a rolling ball,

And struck out with his feet, wielding his truncheon.”

THE CANTERBURY TALES OF CHAUCER, IN THE ORIGINAL, From the Most Authentic MANUSCRIPTS; And as they are Turn’d into MODERN LANGUAGE BY Mr. DRYDEN, Mr. POPE, and Other EMINENT HANDS.

LONDON: Printed for the EDITORI And Sold by J. WALTHOE, in Cornbill; W.BICKERTON, in the Strand; and O. PAYNE, in Round-Court.HOR. M.DCC.XXXVII. ( year 1737)

 

(৭৫) “In the third part of The Knightes Tale (a tale supposedly told to a pretty representative section of the English people) Chaucer gives a splendid eyewitness account so it reads of a knightly joist: between Arcite (red banner) and Palamon (white banner). At the height of the combat one, unnamed, knight was unhorsed. Then, said Chaucer ‘He rolleth under foot as dooth a bal.”

Young, Percy Marshall ,  A History of British Football. Made and presented in Great Britain by  The anchor press Ltd., Tiptree , Essex, 1968. P.36-37.

(৭৬)“Life was hazardous enough without football adding to its dangers. Therefore authority stepped in and on April 13, 1314, the citizens of London heard a proclamation in the King’s name: ‘ For as much as there is great noise in the city caused by bustling over large balls ……. from which many evils might arise which God forbid: we command and forbid on behalf of the king [Edward II], on pain of imprisonment, such game to be used in the city in future. As events were to show it was easier to issue such edicts than to bring to an end a diversion which had won an inalienable place in the traditions of the people. Nevertheless further attempts to prevent the game were made with some regularity.”

Ibid. P. 34

 

 

(৭৭) “At first the English were far more successful than the French on the battlefield. The English army was experienced through its wars in Wales and in Scotland. It had learnt the value of being lightly armed, and quick in movement. Its most important weapon was the Welsh longbow, used by most of the ordinary footsoldiers. It was very effective on the battlefield because of its quick rate of fire. An experienced man could fire a second arrow into the air before the first had reached its destination. Writers of the time talk of “clouds” of arrows darkening the sky. These arrows could go through most armour. The value of the longbow was proved in two victories, at Crécy in 1346 and at Poitiers in 1356, where the French king himself was taken prisoner. The English captured a huge quantity of treasure, and it was said that after the battle of Poitiers every woman in England had a French bracelet on her arm. The French king bought his freedom for £500,000, an enormous amount of money in those days.”

David Mc. Dowell ,An Illustrated History of Britain, P.44.

 

( ৭৮) “In 13th-century England, the longbow began to emerge as a symbol of empowerment for the yeoman classes. Many accounts of the Robin Hood legend root him in this period. The idea that strength and skill can triumph over wealth and status is a powerful one; it is an idea that offers the hope that ordinary people can throw off the yoke of lordly oppressors. Holding more rigidly to standards of chivalric propriety and feudal hierarchy, the French nobility deplored the fact that men of inferior class, men with longbows, were able to fell expensive knights. However, to a certain breed of Englishman, the fact that this simple stick, the weapon of Everyman, was able to usurp the natural order of things made the allure of the longbow all the more compelling. The longbow has remained a very potent symbol of common justice, which is probably why it has continued to receive such romantic treatment. Longbows are also a great joy to shoot.”

Mike Loades, Series editor Martin Pegler,   The Longbow , First published in Great britain in 2013 by Osprey Publishing, Midland House , West way,P. 4.

 

( ৭৯)                             YEAR 1365 A. D.

A Letter from Edward III.

“      The Battle of Crecy had first demonstrated the immense superiority of archers over mounted knights in battle. It became necessary to insist that Englishmen should be fully and properly trained in the use of the bow and arrow, if this superiority was to be maintained. The youths of London appear to have been addicted at this time to more exciting and less serviceable sports than the old exercise of archery, and Edward III.’s letter is at once a reprimand and an instruction.

The King to the Sheriffs of London, greeting.

Because the people of our realm, as well of good quality as mean, have commonly in their sports before these times exercised the skill of shooting arrows; whence it is well known, that honour and profit have accrued to our whole realm, and to us, by the help of God, no small assistance in 52our warlike acts; and now the said skill being, as it were, wholly laid aside, the same people please themselves in hurling of stones and wood and iron; and some in hand-ball, foot-ball, bandy-ball, and in Cambuck, or Cock fighting; and some also apply themselves to other dishonest games, and less profitable or useful: whereby the said realm is likely, in a short time, to become destitute of archers.

We, willing to apply a seasonable remedy to this, command you, that in places in the foresaid City, as well within the liberties as without, where you shall see it expedient, you cause public proclamation to be made, that every one of the said City, strong in body, at leisure times on holidays, use in their recreations bows and arrows, or pellets, or bolts, and learn and exercise the art of shooting; forbidding all and singular on our behalf, that they do not after any manner apply themselves  at the throwing of stones, wood, iron, hand-ball, foot-ball, bandy-ball, cambuck, or cock-fighting, nor such other vain plays, which have no profit in them, or concern themselves therein, under pain of imprisonment.

Witness the King at Westminster, the twelfth day of June (1365).”

From A Source Book of London history from the Earliest Times to 1800 edited by P. Meadows, London: G. Bell and Sons, Ltd, 1914; pp. 51-52.

(৮০)Calcio Storico Fiorentino , Michelle Fabio , 06/17/2009 , Italy Magazine

(৮১) “Meanwhile in Italy in the 14th Century, the game of Il Calcio had begun to be played in the main square in Florence on the feast day of St John the Baptist, the city’s patron saint. With its roots in the Roman game of Harpastum, Il Calcio was nevertheless closer to modern day football than its ancient predecessor – to begin with, its name came from calciare, Italian for ‘to kick’.The game, with its teams dressed in bright colours, was certainly more civilised than its English counterpart. In 1580, a set of rules was published for the first time by Giovanni Bardi, and the game may even have had an influence on the development of football in Britain after a match was played in front of the British Consul. But football in England remained firmly in the hands of the mobs (a character in Shakespeare’s 1605 play King Lear refers to a ‘base football player’). Rough, violent and a nuisance to the authorities, for several centuries no real progress was made in the development of the game.”P.6-7.

Edited by Chiris Hunt,  THE COMPLETE BOOK OF FOOTBALL, first published in Great Britain in 2003 by Hayden Publishinh Limited , 32 Winfred Road, Apsley, Hemel Hempstead HP3 9DX. P.6-7.

(৮২) One aspect that is immediately attractive is the sixteenth-century appreciation of the spectacle and the charm of football.

Young, Percy Marshall ,  A History of British Football. Made and presented in Great Britain by  The anchor press Ltd., Tiptree , Essex,1968. , P. 44.

 

(৮৩)“One aspect that is immediately attractive is the sixteenth-century appreciation of the spectacle and the charm of football.Country life was idealised through the poetic conven-tions that were born of the union between English verse traditions and Italian techniques. Alexander Barclay, a Scottish Benedictine who settled in Ely, there composed in 1514 a beautiful set of Eclogues, in the fifth of which the familiar figure of the farm labourer is thus elevated to bliss by way of what by now had become the distinctive winter game:

‘The sturdieplowman, lustie, strong, and boldeOvercometh the winter with driving the foote ball, Forgetting labour and many a grevous fall.’

A gesture of support for football from the young women of Elizabethan times is indicated by an Eclogue of 1587 by Robert Greene whose Carnela thus addresses Doron:

‘Ah leave my toe, and kisse my lippes, my love, My lippes and thine, for I have given them thee: Within thy cap ’tis thou shalt weare my glove, At football sport, thou shalt my champion be.’

From which it may be concluded that Carnela was present to cheer her lover on, and that Doron’s cap was a necessary part of his football gear.”

Young, Percy Marshall ,  A History of British Football. Made and presented in Great Britain by  The anchor press Ltd., Tiptree , Essex,1968.. P. 44- 45

 

( ৮৪)

Lear. Do you bandy looks with me, you rascal?

(Striking him.)

Osw. I’ll not be struck, my lord.

Kent. Nor tripped neither, you base foot-ball player.

(Tripping up his heels.)

Lear. I thank thee, fellow; thou servest me, and I’ll love thee.

King Lear,  William Shakespeare ,The University Society , New York, 1901

 

(৮৫)“  There was a ‘ Footballe close’ establishedat hitchin in Elizabethan days,  but the rabble who favoured this ‘ bloody and Murthering’ game, as Strubbes describes it preferred to play it in street.”

Regionald L.Hine, FSA, FRHist.S. History of Hitchin Londonvol.II, London George Allen 7 Unwin Ltd. Museum street, First published. 1929. P.244.

 

(৮৬)Young, Percy Marshall ,  A History of British Football. Made and presented in Great Britain by  The anchor press Ltd., Tiptree , Essex,1968.P.48, 49,50

(৮৭)POSITIONS: BY RICHARD MULCASTER,

First Headmaster of Merchant Taylors’ School (A.D. 1561-1586);

Edited by  ROBERT HEBERT, QUICK, Author of “Essays on Educational Reformers”; First University Lecturer at Cambridge on the History of Education (A.D. 1879).LONDON: LONGMANS, GREEN, AND CO., AND NEW YORK: 15, EAST 16th STREET. , 1888., P. 103 ,

(৮৮)Crofton Ion, The Kings & Queens of England, First Published In Great Britain 2006. P. 152-154.

Querus, 21 Bloomsbury  Square, London, WC1A2NS

( ৮৯) David McDowall,AN ILLUSTRATED HISTORY OF BRITAIN

Pearson Education Limited,Edinburgh Gate, Harlow,

Essex CM20 2JE, England and Associated Companies throughout the world.

www.longman.comFirst published 1989 , Twenty-first impression 2006 , P.88-89.

 

(৯০)World History ,This edition published in 2008 by Sandcastle Books Ltd .The Stables ,Sheriffs Lench Court, Sheriffs Lench Worcs WR11 4SN, UK

© 2008 The Brown Reference Group plc

ISBN 978-1-906020-18-7

The Brown Reference Group plc

First Floor 9-17 St. Albans Place London N1 0NX www.brownreference.com ), P.229.

 

(৯১) David McDowall,  AN ILLUSTRATED HISTORY OF BRITAIN ,Pearson Education Limited, Edinburgh Gate, Harlow, Essex CM20 2JE, England and Associated Companies throughout the world. www.longman.com, First published 1989, Twenty-first impression 2006 , P.92

(৯২)History of Europe , A. J. GRANT OF KING’S COLLEGE, CAMBRIDGE PROFESSOR OF HISTORY IN LEEDS UNIVERSITY , NEW IMPRESSION (1922),LONGMANS, GREEN AND CO. 39 PATERNOSTER ROW, LONDON, E.C.4 NEW YORK, TORONTO, BOMBAY, CALCUTTA AND MADRAS, 1920. P.604.

(৯৩)David McDowall,  AN ILLUSTRATED HISTORY OF BRITAIN ,Pearson Education Limited, Edinburgh Gate, Harlow, Essex CM20 2JE, England and Associated Companies throughout the world. www.longman.com, First published 1989, Twenty-first impression 2006.P.93.

(৯৪) The “Reformation of Manners” was an object in which the Protector obtained more support from Parliament. All Puritans were eager for it, and the Long Parliament had made a beginning by acts enjoining the stricter observance of Sunday, punishing swearing with greater severity, and making adultery a capital offence. Of the Protector’s ordinances, one declared duelling “unpleasing to God, unbe-coming Christians, and contrary to all good order and government.” A person sending a challenge was to be bound over to keep the peace for six months, and a duellist who killed his opponent was to be tried for murder. A second ordinance supple-mented the act against swearing by special pro-visions for the punishment of carmen, porters, and watermen, “who are very ordinarily drunk and do blaspheme.” A third forbade cock-fighting, because it often led to disturbances of the peace and was accompanied by gaming and drunkenness. A fourth suppressed horse-racing for six months, not because of its accompaniments, but because the Cavaliers made use of race-meetings “to carry on their pernicious designs. ….

A second act was aimed at the professional gamesters about London, who made it their trade “to cheat and debauch the young gentry.” A third act enforced the Puritan Sabbath in all its severity. On that day, no shops might be opened and no manufactures carried on. No travelling was to be allowed, except in cases of necessity attested by a certificate from a justice, and persons “vainly and profanely walking on the day aforesaid” were to be punished. Sunday closing was the rule for all inns and alehouses, though the dressing or sale of victuals in a moderate way, “for the use of such as cannot otherwise be provided for,” was permitted.

OLIVER CROMWELL AND THE RULE OF THE PURITANS IN ENGLAND

BY CHARLES FIRTH, M.A. ,BALLIOL COLLEGE, OXFORD, G. P. PUTNAM’S SONS ,NEW YORK 27 WEST TWENTY-THIRD STREET, LONDON 24 BEDFORD STREET, STRAND ,The Knickerbocker Press, 1904, P. 349, 350 & 351

 

(৯৫)Another ( Tutor) describes him (Cromwel) as “more famous for his exercises in the fields than in the schools, being one of the chief matchmakers and players of football, cudgels, or any other boisterous sport or game.”

OLIVER CROMWELL AND THE RULE OF THE PURITANS IN ENGLAND

BY CHARLES FIRTH, M.A. ,BALLIOL COLLEGE, OXFORD, G. P. PUTNAM’S SONS ,NEW YORK 27 WEST TWENTY-THIRD STREET, LONDON 24 BEDFORD STREET, STRAND ,The Knickerbocker Press, 1904

 

(৯৬) OLIVER CROMWELL AND THE RULE OF THE PURITANS IN ENGLAND

BY CHARLES FIRTH, M.A. ,BALLIOL COLLEGE, OXFORD, G. P. PUTNAM’S SONS ,NEW YORK 27 WEST TWENTY-THIRD STREET, LONDON 24 BEDFORD STREET, STRAND ,The Knickerbocker Press, 1904

(৯৭)Young, Percy Marshall ,  A History of British Football. Made and presented in Great Britain by  The anchor press Ltd., Tiptree , Essex,1968.,P.66

(৯৮)David McDowall,  AN ILLUSTRATED HISTORY OF BRITAIN ,Pearson Education Limited, Edinburgh Gate, Harlow, Essex CM20 2JE, England and Associated Companies throughout the world. www.longman.com, First published 1989, Twenty-first impression 2006. P. 94.

(৯৯) Young, Percy Marshall ,  A History of British Football. Made and presented in Great Britain by  The anchor press Ltd., Tiptree , Essex,1968 P.85 .

 

(১০০)

(The first was Seumas Dall Mac Cuarta, who described a match between the Boyne men and the Nanny men , the Nanny also being a river, in Lower Meath-which took place in 1660. Such matches took place, like those in Wales, on Christmas Day, and strong feelings were aroused. This was particularly so in the present case, where the Boyne men abused their Nanny opponents on account of their readiness to adopt the habits of the English settlers. As the next poem to be considered will show, however, the Nanny team enjoyed a fame that was not merely local. There was at this time a certain code of rules. If in this game (played with a small ball, as used in hurling) any was adjudged guilty of foul play during a match he ‘had to give satisfaction to his accuser, at the end of the play, by wrestling him.”

 Young, Percy Marshall ,  A History of British Football. Made and presented in Great Britain by  The anchor press Ltd., Tiptree , Essex,1968.  P.78.

 

( ১০১)

In 1720 Matthew Concanen, known for his strictures on Pope and Pope’s on him” and as an Attorney General of Jamaica in later life, published A Match at Foot-ball, an artful piece in three cantos, which parodied Pope and was -so the Preface suggests-praised by Swift. It was published anonymously in London by R. Francklin, of Fleet Street, who remarked that the author was ‘a Youth, under Twenty Years of Age, and if you will give me leave to add my Suffrage to that of many others, promises to be very useful to me and my Brethren hereafter’ , Young, Percy Marshall ,  A History of British Football. Made and presented in Great Britain by  The anchor press Ltd., Tiptree , Essex,1968.. P.78, 79.

( ১০২) 

Just when it seems that a goal-less draw is in sight Terence takes a moment’s respite to address a prayer to Pan. To make sure that his prayer is efficacious he promises the god a sacrificial lamb.

‘The God consents-One Kick he softly stole, 

And with another drove it through the Goal.

Lusk’s Champions droop; loud Acclamations rise.

And the shrill clamours pierce the vaulted skies, Joy smiles in ev’ry Face, all Heads are bare,

 While Clouds of Hats play wanton in the Air.’

 Young, Percy Marshall ,  A History of British Football. Made and presented in Great Britain by  The anchor press Ltd., Tiptree , Essex,1968., P. 85.

(১০৩) The Industrial Revolution by Arnold Toynbee with a Preface by Arnold J. Toynbee, The Beacon Press, First published in 1884 as Lectures on the Industrial Revolution in England , First Beacon paperback edition published 1956 Printed in U.S.A

(১০৪ ) Crofton Ion, The Kings & Queens of England, First Published In Great Britain 2006. Querus, 21 Bloomsbury  Square, London, WC1A2NS, P.185-190.

(১০৫)“In the short span of years between the accession of George III and that of his son, William IV, the face of England changed Areas that for centuries had been cultivated as open fields, or had lain untended as common pasture, were hedged or fenced, hamlets grew into populous towns; and chimney stacks rose to dwarf the ancient spires Highroads were made straighter, stronger, and wider than those evil communications that had corrupted the good manners of travellers in the days of Defoe The North and Irish Seas, and the navigable reaches of the Mersey, Ouse, Trent, Severn, Thames, Forth, and Clyde were joined together by threads of still water In the North the first iron rails were laid down for the new locomotives, and steam packets began to ply on the estuaries and the narrow seas.”

Chapter-I The Industrial Revolution 1760-1830 , TS. ASHTON Emeritus Professor of Economic History, University of London, LONDON OXFORD UNIVERSITY PRESS NEW YORK TORONTO,P.01.

(১০৬) “There were shifts of population. Indigent Scots and poverty-racked Irish poured into England. The process continued for a century and more.”

Young, Percy Marshall ,  A History of British Football. Made and presented in Great Britain by  The anchor press Ltd., Tiptree , Essex,1968. P.89

 

(১০৭ )

James II’s defeat by William of Orange in 1690 had severe and long-term effects on the Irish people. Over the next half century the Protestant parliament in Dublin passed laws to prevent the Catholics from taking any part in national life. Catholics could not become members of the Dublin parliament, and could not vote in parliamentary elections. No Catholic could become a lawyer, go to university, join the navy or accept any public post. Catholics were not even allowed to own a horse worth more than £5. It was impossible for Catholics to have their children educated according to their religion, because Catholic schools were forbidden. Although there were still far more Catholics than Protestants, they had now become second-class citizens in their own land.

David McDowall, , AN ILLUSTRATED HISTORY OF BRITAIN

Pearson Education Limited,Edinburgh Gate, Harlow, Essex CM20 2JE, England and Associated Companies throughout the world., www.longman.com, First published 1989,Twenty-first impression 2006. P.113

 

(১০৮)’Football at Bent’s Green, in the year 1793, a great foot-ball match took place between Norton and Sheffield. There were selected six young men of Norton, dressed in green; and six young men of Sheffield, dressed in red. The play continued for three consecutive days.Young, Percy Marshall ,  A History of British Football. Made and presented in Great Britain by  The anchor press Ltd., Tiptree , Essex,1968. P.91

 

(১০৯)Perambulation Barney the  Irishman,

By Bernard Bird, SHEFFIELD: PRINTED FOR THE AUTHOR. BY W. FORD, YORK STRLET 1854. P.68

(১১০) The American revolution edited by Charles W. Carney, Daniel Leone, President Bonnie Szumski, Publisher Scott Barbour, Managing Editor, 2004

P.211.

(১১১)SHORT HISTORY OF FRANCE, Chapter: XX  by SIR J. A. R. MARRIOTT, HON. FELLOW (FORMERLY FELLOW AND LECTURER) OF WORCESTER COLLEGE, OXFORD; LATE M.P. FOR YORK, THIRD EDITION , METHUEN & CO. LTD, LONDON 36 Essex Street, Strand, W.C.2  P.139. 

 

(১১২) In 1792, the First Coalition, a loose alliance of Austria, Great Britain, Prussia, Russia, and other countries went to war against the French First Republic.

NAPOLEON, THE RISE AND FALL OF A REVOLUTIONARY EMPEROR. Future PLC Quay House, The Ambury, Bath, BAI 1UA.Bookazine Editorial , Editor Jackie Snowden & Hannah Westlake ,Designer Rebecca Hearl. P.16

(১১৩) A SHORT HISTORY OF FRANCE, Chapter: XX

by SIR J. A. R. MARRIOTT, HON. FELLOW (FORMERLY FELLOW AND LECTURER) OF WORCESTER COLLEGE, OXFORD; LATE M.P. FOR YORK, THIRD EDITION , METHUEN & CO. LTD, LONDON 36 Essex Street, Strand, W.C.2, P.125

 

(১১৪)

NAPOLEON, THE RISE AND FALL OF A REVOLUTIONARY EMPEROR. Future PLC Quay House, The Ambury, Bath, BAI 1UA.Bookazine Editorial , Editor Jackie Snowden & Hannah Westlake ,Designer Rebecca Hearl,P.19

( ১১৫) A SHORT HISTORY OF FRANCE by SIR J. A. R. MARRIOTT , HON. FELLOW (FORMERLY FELLOW AND LECTURER) OF WORCESTER COLLEGE, OXFORD; LATE M.P. FOR YORK

THIRD EDITION, METHUEN & CO. LTD. LONDON 36 Essex Street, Strand, W.C.2, P. 128.

 

(১১৬)NAPOLEON, THE RISE AND FALL OF A REVOLUTIONARY EMPEROR. Future PLC Quay House, The Ambury, Bath, BAI 1UA.Bookazine Editorial , Editor Jackie Snowden & Hannah Westlake ,Designer Rebecca Hearl. P.138.

(১১৭)  ‘The concerns in Europe and the protection of trade routes in the rest of the world guided Britain’s foreign policy for a hundred years. It was to keep the balance in Europe in 1838 that Britain promised to protect Belgium against stronger neighbours. In spite of political and economic troubles in Europe, this policy kept Britain from war in Europe for a century from 1815. In fact it was in defence of Belgium in 1914 that Britain finally went to war against Germany.”

An Illustrated History of Britain, DavidMc Dowell, P.132

(১১৮) “The turning point came in the mid-19th Century. By then, football had long been played in the major public schools of England; the virtues of team play, discipline and exercise were noted by teachers, and the rough and tumble excesses were a joy to the pupils. By their nature more organised, these games allowed for a gradual refinement of the ‘rules’ to the point where a more sophisticated game was starting to be played.”

The Complete Book of Football, Edited by Chris Hunt, First Published in Great Britain in 2003 by Hayden Publishing., Hayden Publishing Limited, 32 Winifred Road ,Apsley, Hemel Hempstead, P.11- 12.

(১১৯) “Other rules were drawn up over the next 15 years (the best known being the ‘Sheffield Rules’ of 1857 and the 1862 ‘Rules for the Simplest Game’ by Mr Thring, a teacher at Uppingham School), but the breakthrough came in October 1863 when representatives from 11 clubs – Barnes, Blackheath, Blackheath School, Crusaders, Crystal Palace, Forest (later Wanderers), Kensington School, No Names Kilburn, Perceval House, Surbiton and War Office – met to form the Football Association.”

The Complete Book of Football, Edited by Chris Hunt, P.11

(১২০) “Two months later, the Football Association rules were published  and it was here that rugby and football went their separate ways and the football we know today really began to appear. Some clubs, Blackheath among them, opted to continue with their own game, based more on catching and passing the ball than kicking it, but those that stayed within the FA were determined that their ‘football’ should be played largely with the feet. For a while there was hope that the two groups the rugby unionists and the association footballers as they became known – could be brought back under the same umbrella, but when, six years later, the FA banned all handling of the ball, the split became permanent and in 1871 the Rugby Football Union was formed.”

The Complete Book of Football, Edited by Chris Hunt.P. 11.

 

( ১২১) 

Rules’ were absorbed into a new set of FA rules, uniformity was fast approaching. In 1886 responsibility for the laws of the game passed to the International Football Association Board comprising of one representative from each of the English, Scottish, Welsh and Irish FAs. (Since 1913 FIFA has also had a presence on the board, which now consists of four delegates making up 50 percent of any vote.)

The Complete Book of Football, Edited by Chris Hunt, P.11.

( ১২২)

As early as 1866, British students were playing football in Portugal. By 1869 it had been introduced to Swiss schools and in 1872, a group of British sailors formed the Le Havre club in France. At around the same time their colleagues were playing the first football gameshalf a world away in Brazil.

The Complete Book of Football, Edited by Chris Hunt, P.11.

 

(১২৩) (https://www.the-aiff.com/history)

(১২৪) “By 1888 football was firmly established, and Durand generously presented a trophy a silver football to be competed for annually at Simla. In 1895 this trophy was gained outright by the Highland Light Infantry for winning three years in succession; and, four years later, a second trophy was won by the Black Watch. Durand now presented a third trophy which could not be won out-right, and, as the years passed, the Durand Football Tourna-ment attracted a very large number of entries, and has long been the leading event in Association football in India.”

THE RIGHT HONOURABLE SIR MORTIMER DURAND P.C., G.C.M.G., K.C.S.I., К.С.Ι.Ε., A BIOGRAPHY By BRIGADIER-GENERAL SIR PERCY SYKES, K.C.I.E., C.B., C.M.G. CASSELL AND COMPANY, LTD London, Toronto, Melbourne and Sydney, P.176.

(১২৫) So in May of 1904, FIFA (Fédération Internationale de Football Association) arrived, founded by representatives from France, Belgium, Holland, Spain, Sweden and Switzerland. The English FA wrote to say they could see no need for the new federation. (It would not be the last time that arrogance meant the English were missing at the start -in later years, the World Cup, European Cup and European Championship would all begin without the presence of English teams.

The Complete Book of Football,

Edited by Chris Hunt , P.14. 

 

(১২৬) The worldwide momentum was reflected in the launch of the world federation FIFA (Federation Internationale de Football Association) in Paris on May 21, 1904.

The Complete Encyclopedia of Football  by  Keir Radnedge, First published in 2004 by Carlton Books Limited,  This edition published in 2009 by Carlton Books Limited 20 Mortimer Street London W1T 3JW. P.16

(১২৭) Ibid. , P.16

(১২৮) Ibid. , P.17.

(১২৯) Ibid., P. 38.

কৃতজ্ঞতা:-

১) শ্ৰী নবীন বুঢ়াগোহাঁই, ঐতিহ্য মিত্ৰ, শিৱসাগৰ

২)শ্ৰী অঞ্জন শৰ্মা, সম্পাদক, মহাবাহু

৩) শ্ৰী দিগন্ত কুমাৰ গগৈ, দাৰ্জিলিং

লেখকৰ ফোন নং- ৯১০১১ ৯২৮১৪           

 

Mahabahu.com is an Online Magazine with collection of premium Assamese and English articles and posts with cultural base and modern thinking.  You can send your articles to editor@mahabahu.com / editor@mahabahoo.com(For Assamese article, Unicode font is necessary) Images from different sources.