পক্ষী নিৰীক্ষণ আৰু প্ৰকৃতি!

প্ৰাকৃতিক বাতাৱৰণত চৰাইবোৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।অৰণ্য বিস্তাৰণতো চৰাইৰ ভূমিকা অতিশয় গুৰুত্বপূৰ্ণ। সাধাৰণতে চৰাই পুৱাৰ ভাগত আৰু সন্ধিয়া সক্ৰিয় হোৱা দেখা যায়।এই সময়ছোৱাত চৰাইৰ কাৰ্য-কৌশল পৰ্যবেক্ষণ কৰিব পাৰি।

কুলি,কেতেকি,শ্যামা,চেকচেকী ,সখিয়তী আদি চৰাইয়ে পুৱা গীত জুৰে। নিশাচৰ চৰাইৰ কাৰ্য-বিধি পৰ্যবেক্ষণ কৰিবলৈ সন্ধিয়াৰ পিছৰ সময়খিনি বাচি ল’ব লাগিব।সন্ধিয়াৰ পৰা গভীৰ নিশালৈকে চৰাই পৰ্যবেক্ষণ অব্যাহত ৰাখিব লাগিব।বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ ফেঁচা,হুদু আদি চৰাই চোৱাৰ আদৰ্শ সময় হৈছে সন্ধিয়াৰ পৰা মাজনিশাপৰ্যন্ত।

পক্ষী নিৰীক্ষণ ঘৰৰ চৌপাশৰ পৰাই আৰম্ভ কৰিব পাৰি। ঘৰৰ চৌপাশৰ গছ-বিৰিখ,পুখুৰী,জনবসতি,নগৰীয়া অঞ্চলৰ মাজত থকা সৰু বননি,অটব্য অৰণ্য আদি সকলোতে চৰাইৰ আবাদী বিস্তাৰিত হৈ আছে।অৱশ্যে কেতিয়াবা স্থানিক(Endemic) চৰাইৰ বৈচিত্ৰ অধ্যয়নৰ বাবে ঘণঘোৰ অৰণ্য বা সাগৰীয় দ্বীপ আদিলৈও যাবলগীয়া হ’ব পাৰে।ভাৰতত বিভিন্ন অৰণ্যত জীৱন লীলা সম্পাদন কৰা চৰাইবোৰো সাধাৰণতে বৰ্ষাকালত বংশ বিস্তাৰ কৰে।

কিছু চিকাৰী চৰাইয়ে শীতকালত বংশ বিস্তাৰ কৰা পৰিলক্ষিত হয়।তদুপৰি শীতকালত ভাৰতলৈ বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ বহু প্ৰজাতিৰ পৰিভ্ৰমী পক্ষীৰ আগমন ঘটে।পক্ষী নিৰীক্ষণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় প্ৰধান আৰু প্ৰাথমিক সৰঞ্জাম হ’ল এখন টোকাবহী,কলম,পক্ষী নিৰীক্ষণৰ ক্ষেত্ৰ নিৰ্দেশিকা আদি।

যদিওবা পক্ষী নিৰীক্ষণ কৰোঁতে অত্যাধুনিক নিৰীক্ষণ সামগ্ৰীৰ প্ৰয়োজন নহয় তথাপিও দূৰবীণৰ ব্যৱহাৰে পক্ষী নিৰীক্ষণৰ আনন্দ দুগুণে বঢ়াই তোলে।ঘণ অৰণ্যত পক্ষী নিৰীক্ষণৰ বাবে ৮×৪২ দূৰবীণ আটাইতকৈ উপযোগী।এই দূৰবীণ খুব সহজতে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। ওজনো যথেষ্ট কম হয়।

আৰ্দ্ৰভূমিৰ পক্ষী নিৰীক্ষণৰ বাবে ১০×৫০ দূৰবীণৰ ব্যৱহাৰ আটাইতকৈ সুবিধাজনক।বৰ্তমান সময়ত বিভিন্ন কোম্পানীৰ দূৰবীণ উপলব্ধ।ইবোৰৰ ভিতৰত Olympus,Vanguard,Nikon,Bushnell,Carl Zeiss,Swarovski,Vortex আদি অন্যতম।

পক্ষী নিৰীক্ষণ আৰু কিছু কথা — Photo by Vicky Deshmukh on Pexels.com

পক্ষীৰ ছবি গ্ৰহণৰ বাবে অত্যাধুণিক সৰঞ্জাম ইতিমধ্যেই বজাৰত উপলব্ধ হৈছে।পক্ষীৰ ছবি গ্ৰহন সাম্প্ৰতিক সময়ত এটি জনপ্ৰিয় ৰুচি হিচাপে পৰিগণিত হৈছে।চৰাইৰ বিভিন্ন কাৰ্যাৱলীৰ দৃশ্য তুলি ৰাখিব পৰা যায়।চৰাইৰ ফটো গ্ৰহন অত্যন্ত ব্যয় সাপেক্ষ কাম।এখন ভাল ছবি ধৰি ৰাখিবলৈ এটি উচ্চ ক্ষমতাসম্পন্ন জুমলেন্সৰ প্ৰয়োজন।অৱশ্যে নিজা ক্ষমতা আৰু লক্ষ্য অনুসৰি কেমেৰা নিৰ্বাচন কৰি ল’ব পাৰি।

পক্ষী নিৰীক্ষণৰ ক্ষেত্ৰ অনুসৰি নিৰীক্ষকৰ পোছাক-পৰিচ্ছদ সলনি হ’ব পাৰে। সেউজীয়া কাঠনিৰে আৱৰা ঠাই, তৃণভূমি বা অটব্য অৰণ্যলৈ যাওঁতে সেউজীয়া ৰঙৰ পোছাক পৰিধান কৰা বাঞ্চনীয়। গ্ৰীষ্ম অথবা শীতকালত তৃণভূমিলৈ পক্ষী নিৰীক্ষণ কৰিবলৈ গ’লে বাদামী পোছাক পৰিধান কৰা উচিত। পক্ষীৰ চিত্ৰ গ্ৰহন বা তেনেই ওচৰৰ পৰা পক্ষী নিৰীক্ষণ কৰিব বিচাৰিলে সৈনিকৰ দৰে কেমোফ্লেজ পোছাক পৰিধান কৰিব পৰা যায়।

ৰ’দঘাই অৰণ্য বা তৃণভূমিত বা কোনো নৈ/ সমুদ্ৰতীৰত দীৰ্ঘসময় পক্ষী নিৰীক্ষণ কৰিব বিচাৰিলে টুপি(hat) এটি পিন্ধি ল’ব লাগে। পক্ষী নিৰীক্ষণৰ বেলিকা ভাল জোতা পৰিধান কৰাটো বাঞ্চনীয়। বুটজাতীয় জোতা পৰিধান কৰিলে কাঁইট, কীট-পতঙ্গ, সাপৰ দংশনৰ পৰা নিজকে ৰক্ষা কৰিব পাৰি। চিৰসেউজ অৰণ্যত প্ৰচুৰ পৰিমানে জোক থাকে।তেনেক্ষেত্ৰত জোক প্ৰতিৰোধী মোজাই (leech guard) সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে।সমুদ্ৰতীৰত পক্ষী নিৰীক্ষণলৈ গ’লে জলৰোধী জোতা পৰিধান কৰিলে অসুবিধাৰ সৃষ্টি নহয়।

পক্ষী নিৰীক্ষণলৈ যাওতে প্ৰতিনিয়ত পিঠিত এটা বেগ (backpack)নিব লাগে।প্ৰয়োজনীয় সা-সামগ্ৰী যেনে কেমেৰাৰ বেগ, দূৰবীনৰ কেপ আদি ৰাখিব পাৰি।এটি পানীৰ বটল, কিছু খাদ্য সামগ্ৰী যেনে বিস্কুট ,শুকান ফল আদি বেগত মজুত ৰাখিব লাগে।

পক্ষী নিৰীক্ষণৰ ক্ষেত্ৰ নিৰ্দেশিকা ব্যৱহাৰ কৰি পক্ষী চিনাক্তকৰণ কৰিব পৰা যায়। পক্ষীমানৱ ড: চালিম আলিৰ The book of Indian Birds আৰু Richard Grimmett, Carol Inskipp , Tim Inskipp ‘ৰ Birds of Indian Sub continent এইক্ষেত্ৰত আদৰ্শ। এই দুখন কিতাপৰ উপৰিও অনেক ক্ষেত্ৰ নিৰ্দেশিকা উপলব্ধ। গ্ৰন্থৰ দোকান আৰু অনলাইন চাইটবোৰৰ পৰা ক্ষেত্ৰ নিৰ্দেশিকাবোৰ সংগ্ৰহ কৰি ল’ব পৰা যায়।

black drongo birds on branch — Photo by Rajukhan Pathan on Pexels.com

সাম্প্ৰতিক সময়ত পক্ষী চিনাক্তকৰণৰ বিভিন্ন এপ্লিকেশ্যনছ্ ইন্টাৰনেটত উপলব্ধ।বম্বে নেছাৰেল হিস্টী চছাইটিৰ দ্বাৰা মুকলি কৰা ‘ইন্টাৰনেট অব্ বাৰ্ডছ’ (Internet of Birds) নামৰ বিনামূলীয়া এপ্লিকেশ্যনটোৰ সহায়ত ভাৰতভূমিত সচৰাচৰ দেখা পোৱা ৬০০ প্ৰজাতিৰ চৰাই চিনাক্ত কৰিব পাৰি ।

বম্বে নেছাৰেল হিস্টী চছাইটিৰ দ্বাৰা মুকলি কৰা এই এপলিকেশ্যনটো লোকবিজ্ঞান (Citizen Science) প্ৰকল্পৰ অন্তৰ্ভুক্ত। বিভিন্ন পক্ষী নিৰীক্ষকে প্ৰেৰণ কৰা পক্ষীৰ চিত্ৰৰ সমন্বয়ত এই এপ্লিকেশ্যনটো সমৃদ্ধ হৈছে। এই এপটো এন্ড্ৰয়ড আৰু ios দুয়োটাতেই ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা যায়।

পক্ষীৰ মাত চিনি পাবলৈ বা পক্ষীৰ সংৰক্ষিত মাত শুনিবলৈ ইন্টাৰনেটৰ https://www.xeno-canto.org/ ৱেবচাইটলৈ গৈ চাৰ্ছ কৰিব পৰা যায়। এই ৱেবচাইটত বিশ্বজুৰি বিস্তাৰিত পক্ষীৰ শব্দ সংৰক্ষিত হৈ আছে।

অনেক পক্ষী নিৰীক্ষকে পক্ষীৰ নানা তথ্য নিজা টোকাবহীত লিখি ৰাখে। নিজা টোকাবহীত লিখি ৰখাৰ উপৰিও জনপ্ৰিয় লোকবিজ্ঞান মঞ্চ e-bird লৈ নিৰীক্ষণৰ তথ্য আগবঢ়াব পৰা যায়। এই তথ্যসমূহ পক্ষী বিশেষজ্ঞসকলে পক্ষীবোৰৰ বিভিন্ন সময়ত হোৱা আবাদীৰ সংখ্যাগত পৰিবৰ্তন আৰু ভৌগোলিক অৱস্থাৰ প্ৰভাৱ সম্পৰ্কত বুজ ল’ব পাৰে।

বিভিন্ন ছফ্টৱেৰৰ সহায়ত পক্ষী নিৰীক্ষণৰ তথ্য পাতি মজুত ৰাখিব পৰা যায়। এইক্ষেত্ৰত ‘ Cornell Lab’ৰ ‘e-bird’ নামৰ অসাধাৰণ এপ্লিকেশ্যনটি বিশ্বব্যাপি পক্ষী নিৰীক্ষণ মহলত বেছ জনপ্ৰিয়।তদুপৰি এইটো এটা বহুল ব্যৱহৃত মাধ্যম। এই এন্ড্ৰয়ড এপ্লিকেশ্যনটো গুগল প্লে’ ষ্টোৰত উপলব্ধ।এই মাধ্যমৰ সহায়ত পক্ষীৰ চেক-লিষ্ট প্ৰস্তুত কৰা,তথ্য সজোৱা,পক্ষীৰ ছবি আপলোড কৰা,পক্ষীৰ মাত যোগ কৰা,যাত্ৰাপথৰ বিৱৰণ প্ৰদান কৰা আদি কাম অনায়াসে কৰিব পাৰি।

brown hummingbird selective focus photography — Photo by Philippe Donn on Pexels.com

কোনো এটা সংৰক্ষিত এলেকা, অভয়াৰণ্য বা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান প্ৰভৃতি ঠাইত পক্ষী নিৰীক্ষণ কৰিবলৈ হ’লে আগতীয়াকৈ সংশ্লিষ্ট কৰ্তৃপক্ষৰ পৰা অনুমতি ল’ব লাগে। তদুপৰি কেমেৰা ব্যৱহাৰৰ বাবে মূল্য প্ৰদান কৰিব লাগে। এইক্ষেত্ৰত আৰ্জিত ধনে সেই অঞ্চলৰ সংৰক্ষণত সাহায্য কৰে।

পক্ষী নিৰীক্ষণত শব্দ সৃষ্টি কৰা কাৰ্য বাৰণ কৰিব লাগে। কাৰণ পক্ষীৰ বাবে অশান্তিকৰ বাতাবৰণ এটাৰ সৃষ্টি কৰিলে কেতিয়াও ভালদৰে পক্ষী নিৰীক্ষণ কৰিব পৰা নাযাব।কাৰণ পক্ষীবোৰ ভীতিগ্ৰস্ত হৈ নিৰাপদ ঠাইলৈ উৰি গুচি যাব। অৰণ্য ভ্ৰমণৰ বেলিকা কোনো ধৰণৰ প্লাষ্টিক আৰু আৱৰ্জনা এৰি থৈ আহিব নালাগে। এই কাৰ্যই পাৰিপাৰ্শ্বৰ ক্ষতি সাধন কৰে।

ভাৰতবৰ্ষত পক্ষী অধ্যয়ন সম্পৰ্কীয় পাঠ্যক্ৰমো আছে। বম্বে নেছাৰেল হিস্ট্ৰী চছাইটিয়ে ‘ Basic course in Ornithology’ নামেৰে এটি চাৰ্টিফিকেট পাঠ্যক্ৰম পৰিচালনা কৰে।এই পাঠ্যক্ৰমটি ১১ মাহজোৰা অনলাইন আৰু ক্ষেত্ৰ অধ্যয়নৰ মাধ্যমত সম্পন্ন হয়।

এই পাঠ্যক্ৰমত অধ্যয়ন সামগ্ৰী প্ৰদানৰ উপৰিও বম্বে নেছাৰেল হিস্ট্ৰী চছাইটিৰ পক্ষীবিদসকলৰ সৈতে এদিনৰ ক্ষেত্ৰ ভ্ৰমণ আৰু তিনিদিনজোৰা শিবিৰ অনুষ্ঠিত হয়। সাধাৰণতে এই শিবিৰত পক্ষীৰ পৰিভ্ৰমণ আৰু পক্ষী সম্পৰ্কীয় অনেক বিষয় হাতে-কামে শিকাৰ থল থাকে।

flock of white seagulls flying over the ocean — Photo by Asad Photo Maldives on Pexels.com

সুমিত দাস, পৰিবেশকৰ্মী,ছৈখোৱাঘাট।

Mahabahu.com is an Online Magazine with collection of premium Assamese and English articles and posts with cultural base and modern thinking. You can send your articles to editor@mahabahu.com / editor@mahabahoo.com(For Assamese article, Unicode font is necessary) Images from different sources.