ভয়ৰ বিপৰীতে জ্ঞানাত্মক চেতনা

ভয়ৰ বিপৰীতে জ্ঞানাত্মক চেতনা

ঈশ্বৰ, স্বাধীনতা আৰু মানৱতাৰ ভৱিষ্যৎ সম্পৰ্কে এক দাৰ্শনিক লিখনী

ড° চিৰন্তন ভাগৱতী

প্ৰস্তাৱনা: এজন ব্যক্তিৰ জীৱনৰ পাৰ হৈ যোৱা সময়ৰ এখন দিনলিপি

সংলাপৰ আঁৰত আছিল এখনি দিনলিপি।

দিনলিপিখন পুৰণি আছিল। কাগজবোৰ হালধীয়া হৈ পৰিছিল।
কিন্তু তাত লিখা প্ৰশ্নবোৰ অস্বস্তিকৰ যদিও আধুনিক আছিল।

তাৰিখ আছিল— ২ মাৰ্চ, ২০০১।
লিখনিৰ সুৰ আছিল— সময়োপযোগী তথা গুৰুত্বপূর্ণ। 

দিনলিপিখনত আলোচনা কৰা বিষয়বোৰ আছিল:

“ঈশ্বৰ আছেনে?
যদিআছে—কৰ্মফলৰ বিশ্বাস আছে।
যদিনাই—কৰ্মফলৰ বিশ্বাসনাই।
ভয়থাকিলে—পৰিণামথাকে।
ভয়নাথাকিলে—তেতিয়াকি?”

এইবোৰ উত্তৰ নাছিল।
এইবোৰ আছিল চিন্তাৰ পৰীক্ষা—
এজন মানুহে হয়তো সোনকালেই বুজি পাইছিল যে বিশ্বাস আৰু বুজাবুজি একে নহয়,
আৰু নৈতিকতাৰ অৰ্থ কেৱল মাত্ৰ আজ্ঞাপালন হ’ব নোৱাৰে। 

---

প্ৰথম অধ্যায়: মানুহে সদায় পিছুৱাই থকা প্ৰশ্নটো

এটা সুন্দৰ সন্ধিয়াত দুজন পৰিচিত ব্যক্তিৰ মাজত এটা গাম্ভীৰ্য্য়পুৰ্ন সংলাপৰ আৰম্ভণি হয়:

প্ৰথমজন ব্যক্তি হৈছে আৰৱ। আৰৱে ঈশ্বৰক বিশ্বাস কৰিছিল— আত্মৰক্ষামূলকভাৱে নহয়, বৰং পৰম্পৰাগতভাৱে। তেওঁৰ বিশ্বাস এজোপা পুৰণি গছৰ দৰে আছিল—ধীৰ আৰু স্থিৰ, গভীৰ, প্ৰশ্নবিহীন।

দ্বিতীয় ব্যক্তিজন হৈছে মীৰা। মীৰাই ঈশ্বৰক অস্বীকাৰ কৰা নাছিল।তেওঁ আধুনিক চিন্তাধাৰা অনুসৰণ কৰিছিল আৰু সেইমৰ্ম্মে এটা কঠিন ধাৰণাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হ’বলৈ অস্বীকাৰ কৰিছিল।

তেওঁলোক প্ৰায়ে আকস্মিকভাৱে লগ পাইছিল—
কেতিয়াবা গ্ৰন্থাগাৰত, কেতিয়াবা ৰেল ষ্টেচনত, বা কেতিয়াবা আধা খালী কেফেত—
য’ত প্ৰশ্নবোৰে সমাবেশ কৰে।

সেই সন্ধিয়া কেফে এখনত লগ পোৱাৰ সময়ত দিনলিপিখন তেওঁলোকৰ মাজত খোলা আছিল।

“ঈশ্বৰ আছে নে?” আৰৱে জোৰেৰে পঢ়িলে।

প্ৰশ্নটো শুনি মীৰাই হাঁহিলে আৰু উত্তৰ দিলে, “মানৱতাৰ আটাইতকৈ পুৰণি পৰীক্ষা।”

“আৰু আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ,” আৰৱে ক’লে, “কাৰণ ঈশ্বৰ থাকিলে কৰ্মৰ গুৰুত্ব থাকে।”

“আৰু ঈশ্বৰ নাথাকিলে?” মীৰাই সুধিলে।

আৰৱে অলপ দ্বিধাবোধ কৰিলে।

“তেন্তে,” মীৰাই ক’লে, “কৰ্মৰ গুৰুত্ব আৰু বেছি হয়।”

---

দ্বিতীয় অধ্যায়: নৈতিকতাৰ কাঠামো হিচাপে ভয়

“হাজাৰ হাজাৰ বছৰ ধৰি,” আৰৱে ক’লে, “নৈতিকতাৰ মেৰুদণ্ড হৈছে ভয়।
-শাস্তিৰ ভয়, -দৈৱিক বিচাৰৰ ভয়, -কৰ্মফলৰ ভয়।”

তেওঁ দিনলিপিখনৰ এটা চিত্ৰলৈ আঙুলি দেখুৱালে—

“হয় → ভয় → পৰিণাম
নহয় → ভয় নাই → পৰিণাম নাই”

“ভয় আঁতৰালে,” তেওঁ ক’লে, “সংযমো আঁতৰি যায়।”

মীৰাই অসন্মত সুৰত মূৰটো জোকাৰিলে।

“ভয়ে দেৱাল তোলে,” তেওঁ প্ৰশ্ন কৰি ক’লে, “কিন্তু দেৱালে খোজ কাঢ়িব শিকায় নে?”

গহীনতাৰ সৈতে মীৰাই আন এটা শাৰীলৈ আঙুলি দেখুৱালে—

“নৈতিকতা → প্ৰকৃত প্ৰয়োজন → বৃহত্তৰ লক্ষ্য”

“ভয়ে মানুহক আজ্ঞাকাৰী কৰে,” তেওঁ বৰ্ণনা কৰি ক’লে, “কিন্তু নৈতিকতাই মানুহক দায়িত্বশীল কৰে।”

---

তৃতীয় অধ্যায়: হস্তক্ষেপ নকৰা ঈশ্বৰ

“যদি ঈশ্বৰ সৰ্বশক্তিমান আৰু সৎ,” আৰৱে গভীৰ চিন্তাৰে সুধিলে, “তেন্তে কিয় তেওঁ অশুভক অনুমতি দিয়ে?”

দিনলিপিখনে উত্তৰ দিলে—

“ঈশ্বৰে মানুহক মুক্ত মন দিছে-
তেওঁ আমাক বিবেকৰ মালিক কৰিলে, দাস নহয়।“

মীৰাই চিন্তাত হ’ল অগ্ৰসৰ ।

“এইটোৱেই,” তেওঁ ক’লে, “স্বাধীনতাৰ সৈতে সামঞ্জস্য ৰাখিব পৰা ঈশ্বৰৰ একমাত্ৰ সংস্কৰণ।”

 “তেন্তে ঈশ্বৰ নীৰৱ,” আৰৱে ক’লে।

“নহয়,” মীৰাই উত্তৰ দিলে, “ঈশ্বৰ সংযমী।“

তেওঁ ব্যাখ্যা কৰি গ’ল: “-হস্তক্ষেপে দায়িত্ব নষ্ট কৰে; সংশোধনে শিক্ষা নষ্ট কৰে; অলৌকিকে বস্তুবাদী চিন্তাধাৰাক নষ্ট কৰে। এই পৃথিৱীত বিয়পি পৰা অশুভ কাম, ঈশ্বৰৰ বিৰুদ্ধে প্ৰমাণ নহয়— ই হৈছে মানুহৰ ওপৰত দিয়া বিশ্বাসৰ প্ৰমাণ।”

---

চতুৰ্থ অধ্যায়: হস্তক্ষেপ নোহোৱা প্ৰাৰ্থনা

“যদি ঈশ্বৰে হস্তক্ষেপ নকৰে, তেন্তে প্ৰাৰ্থনাৰ অৰ্থ কি?” আৰৱে আত্ম-চিন্তনমূলকভাৱে সুধিলে।

মীৰাই আন এখন পৃষ্ঠা লুটিয়ালে—

“প্ৰাৰ্থনা মনোযোগেৰে ঈশ্বৰক উপলব্ধি কৰা আৰু ধৰ্মই দিয়া নৈতিক মানদণ্ডৰ সহায়ত পথ বিচৰা।“

“প্ৰাৰ্থনা অলৌকিকৰ আবেদন নহয়,” মীৰাই ক’লে, “ই বিবেকৰ সৈতে সংলাপ। এই যুগত প্ৰাৰ্থনা হ’ল আত্মবিশ্লেষণৰ পথ। নীৰৱতা হ’ল পথপ্ৰদৰ্শন। বিশ্বাস হ’ল ঈশ্বৰৰ ওপৰত এক চিৰস্থায়ী অস্তীত্ব।”

---

পঞ্চম অধ্যায়: প্ৰয়োজন আৰু বিশ্বাস

দিনলিপিখনে এটা কাঠামো প্ৰস্তাৱ কৰিলে—

“১. ভৌতিকতাবাদ – লৌকিক বাস্তৱতাৰ ব্যাখ্যা কৰে,
২. নাস্তিকতাবাদ / অজ্ঞেয়বাদ – নিৰ্ভৰশীলতা আঁতৰায়,
৩. ঈশ্বৰবাদ – নৈতিক নিৰ্দেশনা আগবঢ়ায়।“

“মানে এই তিনিওটাৰ মূলতে আছে প্ৰয়োজন,” আৰৱে ক’লে।

“হুবহু সঠিক,” মীৰাই ক’লে, “সত্য নহয়—আৱশ্যকতা। ভৱিষ্যতে মানুহে কি বিশ্বাস কৰিব সেয়া গুৰুত্বপূৰ্ণ নহ’ব। মানুহে কেনেকৈ আচৰণ কৰে সেয়াই গুৰুত্বপূৰ্ণ হ’ব। নৈতিকতা হ’ল একমাত্ৰ ব্যৱস্থা যিয়ে বিশ্বাস অতিক্ৰম কৰে।“

---

ষষ্ঠ অধ্যায়: স্বৰ্গ নোহোৱা কৰ্মফল

পঢ়া অব্যাহত ৰখাত দিনলিপিখনৰ আটাইতকৈ বিপজ্জনক বাক্যটো আহিল—

“ঈশ্বৰ বিশ্বাস নকৰিলেও কৰ্মফল বুজিলে ভাল কৰ্ম কৰিব পৰা যায়।“

আৰৱে বাক্যটো দুবাৰ পঢ়িলে-

“এইটো ভয়ংকৰ,” তেওঁ ক’লে, “ই দৈৱশক্তিৰ ভয় আঁতৰায়।”

“নহয়,” মীৰাই নম্ৰভাৱে উত্তৰ দি ক’লে, “ই ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে কৰ্মফলৰ পলমহে আঁতৰায়। বৰ্তমান যুগত, য’ত জলবায়ু সংকট, সামাজিক অসমতা, প্ৰযুক্তিৰ অপব্যৱহাৰ আৰু নৈতিক দ্বিধাই মানৱ জীৱনক প্ৰভাৱিত কৰিছে। অনাহকতে মানুহে শাস্তি নেপায় । বাস্তৱতাইহে অনৈতিকতাৰ শাস্তি দিয়ে।”

---

সপ্তম অধ্যায়: ঈশ্বৰে কিয় চাই থাকে

“ঈশ্বৰে কিয় চাই থাকে যেতিয়া জগতখন অধঃপাতে যায়?” ঈশ্বৰ বিনা ন্যায় প্ৰাসংগিকতাত কিছু মতানৈক্য আৰু চিন্তাৰ সুৰেৰে আৰৱে সুধিলে।

দিনলিপিখনে উত্তৰ দিলে— 

“এইটো এটা পৰীক্ষা—য’ত আমাৰ কৰ্মই আমাক পৰিণাম শিকায়।“

“বেছি সঘনাই দেখা দিলে,” মীৰাই বাক্যটো বুজাই ক’লে, “মানুহে দায়িত্বশীল নহব।

ভয়ে বিকাশ স্থগিত কৰে। স্বাধীনতাই বিকাশ বাধ্যতামূলক কৰে।”

---

অষ্টম অধ্যায়: শেষ ভয়

দিনলিপিখনৰ শেষৰ বাক্যটো আটাইতকৈ সঁচা আছিল—

“ভয় নাথাকিলে মানুহ ভাল হৈ থাকিব নোৱাৰে।“

আৰৱে ধৈৰ্য্যৰে পঢ়ি দিনলিপিখন বন্ধ কৰিলে।

“তেন্তে ভয় প্ৰয়োজনীয়,” তেওঁ ক’লে।

মীৰাই মূৰ নোদোৱালে।

“ভয় প্ৰয়োজনীয়,” তেওঁ ক’লে, “পৰিপক্বতা অহা লৈকে। তাৰ পাছত ই বাধা হৈ পৰে।

ভৱিষ্যতে লাগিব এটা অভূতপূৰ্ব বিষয়—নিৰীক্ষণ নোহোৱাকৈ নৈতিকতা।”

ৰাতিৰ আগমনে এই দুজন অনিচ্ছুক মনক তেওঁলোকৰ আলোচনা শেষ কৰিবলৈ বাধ্য কৰিছে। সংলাপৰ অন্তত তেওঁলোকৰ দৃষ্টিভংগী আৰু মতামতক সন্মান জনাই দুয়োজনেই নৈতিকতাৰ গুৰুত্বত একমত হৈছিল।

---

উপসংহাৰ: ভয়ৰ বিপৰীতে জ্ঞানাত্মক চেতনা

সংলাপ শেষ হোৱাৰ পিছত তেওঁলোক কেফেটোৰ পৰা বাহিৰলৈ আহিল। নিশাৰ চহৰৰ নিস্তব্ধ ৰাস্তাবোৰৰ মাজেৰে খোজ কাঢ়ি যোৱাৰ সময়ত তেওঁলোকে এটা অনুভূতি অনুভৱ কৰিছিল – যেন চহৰখনে ক্ষমতা আৰু ইচ্ছাৰ সৈতে নিজৰ নিস্তব্ধ পৰীক্ষা চলাই আছিল।

-ঈশ্বৰ দেখা নাপালে।
-শাস্তি নাহিল।
-পৰীক্ষা চলি থাকিল।

দিনলিপিখনে উত্তৰ দিয়া নাছিল—ঈশ্বৰ আছে নে নাই।

ই সুধিছিল এটা বেছি বিপজ্জনক প্ৰশ্ন—

“ভয় নাথাকিলে মানুহ নৈতিক হ’ব পাৰিবনে?”

---

শেষ চিন্তা

এই লিখনীখনে ক’ব বিচাৰে—

• ভয়ে নৈতিকতা সৃষ্টি কৰিলে,
• স্বাধীনতাই নৈতিকতা পৰীক্ষা কৰে.
• নৈতিকতাই ভয়ৰ ঠাই ল’ব লাগিব,
• ঈশ্বৰ থাকিলেও তেওঁ নীৰৱ—বিশ্বাসৰ বাবে।

ভৱিষ্যতে বিশ্বাসক বিচাৰ কৰা নহ’ব, পৰিণামক বিচাৰ কৰা হ’ব।সেয়ে নৈতিকতাই হয়তো বৰ্তমান যুগৰ আটাইতকৈ গভীৰ প্ৰাৰ্থনা – যি ব্যক্তিগত তথা সামাজিক সচেতনতাৰ এক মাধ্যম হিচাপে কাম কৰিব।

ড° চিৰন্তন ভাগৱতী, সহকাৰী অধ্যাপক, ভূতত্ত্ব বিভাগ,গড়গাঁও মহাবিদ্যালয়, ম’বাইল নম্বৰ: 8080559801

Mahabahu.com is an Online Magazine with collection of premium Assamese and English articles and posts with cultural base and modern thinking.  You can send your articles to editor@mahabahu.com / editor@mahabahoo.com (For Assamese article, Unicode font is necessary) Images from different sources.