ৰঘু ৰায় : কেমেৰাৰ লেন্সেৰে কাহিনী লিখা মানুহজন

জয়শ্ৰী শইকীয়া

কলমেৰে কাহিনী লিখাৰ বিপৰীতে এচাম মানুহে কাহিনী ক’বলৈ ব্যৱহাৰ কৰে কেমেৰাৰ লেন্স। ৰঘু ৰায় এনে মানুহৰে এজন অন্যতম ভাৰতীয় ফটোগ্ৰাফাৰ আৰু ফটোসাংবাদিক। ১৯৪২ চনত ঝং (Jhhang) নামৰ এখন সৰু গাঁৱত (বৰ্তমান পাকিস্তানৰ অন্তৰ্গত) ৰঘু ৰায়ৰ জন্ম হৈছিল। প্ৰথমে এজন চিভিল ইঞ্জিনীয়াৰ হিচাবে কৰ্মজীৱন আৰম্ভ কৰা ৰঘু ৰায়ে ১৯৬৫ চনত দিল্লীলৈ গৈ হিন্দুস্তান টাইমচ (Hindustan Times) কাকতত যোগদান কৰে।

ইয়াৰ পৰৱৰ্তী বছৰত, অৰ্থাৎ ১৯৬৬ চনত তেওঁ দ্য ষ্টেটছমেন (The Statesman) কাকতত যোগদান কৰি এটা দশক কাকতখনৰ মুখ্য ফটোগ্ৰাফাৰ হিচাবে কাম কৰে। সেইসময়ত,১৯৭০ চনত, তেওঁ কলিকতাত মাদাৰ টেৰেছাৰ প্ৰথম ফটো তুলিছিল, য’ত তেওঁ মিছনেৰীজ অৱ চেৰিটি পৰিচালনা কৰিছিল। 

১৯৭১ চনত ৰাইয়ে বাংলাদেশ মুক্তি যুদ্ধৰ সাক্ষী হৈ ব্যাপক নথিভুক্ত কৰে,য’ত বঙালী জাতীয়তাবাদীসকলে পাকিস্তানৰ পৰা স্বাধীনতাৰ বাবে যুঁজিছিল। ভাৰতেও পশ্চিম পাকিস্তানী বাহিনীৰ বিৰুদ্ধে আন্দোলনক সমথৰ্ন কৰি যুদ্ধত জড়িত হৈছিল। বাংলাদেশ সৃষ্টি হোৱা এই সংঘাতৰ ফলত হোৱা ব্যাপক প্ৰাণহানি আৰু স্থানচ্যুতিৰ সন্মুখীন হোৱা শৰণাৰ্থীসকলৰ দুখ-কষ্ট ৰঘু ৰায়ৰ কেমেৰাত বন্দী হৈছিল। 

১৯৭২ চনত বাংলাদেশ মুক্তিযুদ্ধৰ ওপৰত পেৰিছত অনুষ্ঠিত হোৱা তেওঁৰ প্ৰদৰ্শনীত ৰঘু ৰায়ে বিশ্ব বিখ্যাত ফটোগ্ৰাফাৰ হেনৰী কাৰ্টিয়াৰ-ব্ৰেছনক লগ পায়। ৰঘু ৰায়ৰ কামত মুগ্ধ হৈ তেওঁ ৰায়ক মেগনাম ফটোত যোগদান কৰিবলৈ মনোনীত কৰে। ১৯৭৭ চনত এই নিমন্ত্ৰণ গ্ৰহণ কৰি ৰঘু ৰায় সংস্থাটোৰ সৈতে জড়িত প্ৰথমজন ফটোগ্ৰাফাৰ হিচাবে পৰিগণিত হয়।

১৯৭৬ চনত ৰায়ে কলকাতাৰ পৰা প্ৰকাশিত এখন বাতৰি আলোচনী চানডে (Sunday)ৰ ছবি সম্পাদক হিচাবে কাম কৰিবলৈ দ্য ষ্টেটছমেন (The Statesman) ত্যাগ কৰে। 

১৯৬৬ চনৰ পৰা ১৯৮৪ চনলৈকে ইন্দিৰা গান্ধীৰ ৰাজনৈতিক যাত্ৰাৰ নিবিড়ভাৱে নথিভুক্ত কৰি ৰঘু ৰায়ে জৰুৰীকালীন অৱস্থা, ১৯৮০ চনত তেওঁ ক্ষমতালৈ ঘূৰি অহা,১৯৮৪ চনত তেওঁৰ হত্যাকাণ্ড আৰু অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়াৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ মূহুৰ্তসমূহ বন্দী কৰিছিল। ৰায়ৰ এই ফটোবোৰে ইন্দিৰা গান্ধীৰ ব্যক্তিগত দিশটোও উন্মোচন কৰে,য’ত তেখেতৰ জীৱনৰ জটিলতা প্ৰতিফলিত হৈছে।

১৯৭০ চনৰ শেষৰ ফালে ৰায়ে দালাই লামাৰ ফটো তুলিবলৈ আৰম্ভ কৰে,যিবোৰ তেওঁ ২০১৫ চনলৈকে চিত্ৰিত কৰিছিল। ১৯৯১ চনৰ ৰায়ৰ গ্ৰন্থ Tibet in Exile ৰ আৰম্ভণিতে দালাই লামাৰ প্ৰস্তাৱনাৰে ভাৰতত নিৰ্বাসিত হৈ থকা তেওঁৰ সম্পাদায়ৰ সমান্তৰালভাৱে বৌদ্ধ নেতাজনৰ জীৱন লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে।

১৯৮০ চনত ভাৰতৰ আগশাৰীৰ বাতৰি আলোচনী ইণ্ডিয়া টুডেৰ ছবি সম্পাদক আৰু ফটোগ্ৰাফাৰ হিচাপে ৰাইয়ে নিজৰ কেৰিয়াৰ অব্যাহত ৰাখে।

১৯৮৪ চনৰ ৩ ডিচেম্বৰত ভোপালত মাৰাত্মক গেছ নিৰ্গমনৰ ফলত বিশ্বৰ অন্যতম ভয়াৱহ ঔদ্যোগিক দুৰ্যোগৰ সৃষ্টি হৈছিল,য’ত প্ৰায় ৫ লাখ লোক ক্ষতিগ্ৰস্ত হয় আৰু হাজাৰ হাজাৰ লোকৰ মৃত্যু হয়। এই শোকাৱহ ঘটনাৰ নথিভুক্ত কৰাসকলৰ ভিতৰত আছিল ৰঘু ৰায় প্ৰথম আছিল।

তেখেতেৰ সমৃদ্ধ কেৰিয়াত India (১৯৮৮), My Land and its People (১৯৯৭), The Sikhs (২০০১), Mumbai/Bombay: Where Dreams Don’t Die (২০১০), Exposure: A Portrait of Corporate Crime (২০০২), Raghu Rai’s India Reflections in Black & White (২০০৭), Taj Mahal (২০১১), and Picturing Time: The Greatest Photographs of Raghu Rai (২০১৫) ইত্যাদি ১৮ খন গ্ৰন্থ প্ৰকাশ কৰে।

দশক দশক ধৰি কৰা প্ৰতিবেদনৰ বাবে ৰাইয়ে অসংখ্য বঁটা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় স্বীকৃতি লাভ কৰে। বাংলাদেশ মুক্তি যুদ্ধৰ কভাৰেজৰ বাবে ৰায়ক ১৯৭১ চনত পদ্মশ্ৰী বঁটাৰে সন্মানিত কৰা হয়, যিটো ভাৰতৰ এতিয়ালৈকে এজন ফটোগ্ৰাফাৰক দিয়া সৰ্বোচ্চ অসামৰিক বঁটাৰ ভিতৰত অন্যতম।

১৯৯২ চনত তেওঁৰ নেচনেল জিঅ’গ্ৰাফিক কভাৰ ষ্ট’ৰী “ভাৰতত বন্যপ্ৰাণীৰ মানৱ ব্যৱস্থাপনা”ৰ বাবে তেওঁক সমালোচকৰ ব্যাপক প্ৰশংসা লাভ কৰে।২০০৯ চনত ফ্ৰান্সৰ সংস্কৃতি মন্ত্ৰালয়ে মিষ্টাৰ ৰাইক বিশিষ্ট শিল্পী আৰু লেখকসকলক স্বীকৃতি দিয়া অৰ্ডাৰ অৱ আৰ্টছ এণ্ড লেটাৰ্ছ বঁটা প্ৰদান কৰে। ২০১৭ চনত ভাৰত চৰকাৰৰ পৰা তেওঁ জীৱনজোৰা কৃতিত্বৰ বঁটা লাভ কৰে।

লণ্ডন, পেৰিছ, নিউয়ৰ্ক, হামবাৰ্গ, প্ৰাগ, টকিঅ’, জুৰিখ আৰু ছিডনীত ৰাইয়ে তেওঁৰ কৰ্মৰাজি প্ৰদৰ্শন কৰে। তেওঁৰ ফটো ৰচনাসমূহ TIME, LIFE, Geo, The New York Times, The Sunday Times, Newsweek, The Independent আৰু The New Yorkerকে ধৰি বিশ্বৰ বহু আগশাৰীৰ আলোচনী আৰু বাতৰি কাকতত প্ৰকাশ পাইছে। তেওঁ তিনিবাৰকৈ ৱৰ্ল্ড প্ৰেছ ফটো জুৰী আৰু দুবাৰ ইউনেস্ক’ৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ফটো প্ৰতিযোগিতাৰ জুৰীত কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল।

৬০ বছৰ ধৰি ভাৰতৰ অন্যতম স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত ফটোগ্ৰাফাৰ হিচাপে ৰাইয়ে ভাৰতীয় সংস্কৃতি, আধ্যাত্মিকতা, ৰাজনৈতিক সংঘাত, আৰু বিশ্বৰ কিছুমান উল্লেখযোগ্য ব্যক্তিৰ বুৰঞ্জী লিখাত সহায় কৰি যোৱা ২৬ এপ্ৰিল তাৰিখে শেষ নিশ্বাস ত্যাগ কৰে।

ৰঘু ৰায়ৰ বেছিভাগ বিখ্যাত ছবিয়েই ক’লা-বগা,তীব্ৰ আৰু গভীৰ ভাৱপূৰ্ণ। তেখেতেৰ এনে এক সমৃদ্ধ কৰ্মজীৱন ভাৰতৰ আত্মাক ধৰি ৰখাতেই উচৰ্গা কৰে।

জয়শ্ৰী শইকীয়া, যোগাযোগ আৰু সাংবাদিকতা বিভাগ, গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়, email: joyshreesaikia39@gmail.com

Mahabahu.com is an Online Magazine with collection of premium Assamese and English articles and posts with cultural base and modern thinking.  You can send your articles to editor@mahabahu.com / editor@mahabahoo.com (For Assamese article, Unicode font is necessary) Images from different sources.